Voltaire

CÁNDIDO

Esta obra é distribuida baixo licenza Creative Commons 2.5

Citar como:

Voltaire: Cándido. Tradución ao galego de Henrique Harguindey.

http://palabras desconxeladas.com

CÁNDIDO OU O OPTIMISMO

TRADUCIDO DO ALEMÁN

DO SEÑOR DOUTOR RALPH,

COAS ADICIÓNS QUE SE ATOPARON NO PETO DO

DOUTOR RALPH CANDO MORREU EN MINDEN1,

O ANO DE GRAZA DE 1759

1 Cidade da Westfalia na que, en 1759, foi derrotado o exército francés no decurso da Guerra dos Sete Anos.

CAPÍTULO 1

COMO CÁNDIDO FOI EDUCADO NUN FERMOSO

CASTELO E COMO FOI EXPULSADO DESTE

Había na Westfalia, no castelo do señor barón de Thunder-‐ten-‐tronckh2, un

mociño ao que a natureza l e dera os costumes máis doces. A súa fisionomía

anunciaba a súa alma. Tiña o xuízo bastante dereito co espírito máis simple. É por esta

razón, coido eu, que l e chamaban Cándido. Os antigos domésticos da casa

sospeitaban que era fil o da irmá do señor barón e dun bo e honrado fidalgo da

veciñanza co que esta señorita nunca quixo casar porque el non puidera probar máis

que setenta e catro cuarteis de nobreza3 e o resto da súa árbore xenealóxica se

perdera debido á inxuria do tempo.

O señor barón era un dos máis poderosos señores da Westfalia, pois o seu

castelo tiña porta e fiestras4. O seu gran salón estaba mesmo adornado cun tapiz. Os

cans todos do seu corral formaban un trupelo para a caza en caso necesario, os seus

palafreneiros facían de monteadores e o coadxutor da aldea era o seu capelán. Todos

lle chamaban Súa Excelencia e rían cando el contaba contos.

A señora baronesa, que pesaba arredor de trescentas cincuenta libras, atraía

por ese motivo unha grande consideración e facía os honores da casa cunha dignidade

que a tornaba aínda máis respectable. A súa fil a Cunegunda, de dezasete anos de

idade, era de fazulas coloradas, fresca, graxa e apetecible. O fil o do barón semel aba

en todo digno de seu pai. O preceptor Pangloss era o oráculo da casa, e o pequeno

Cándido escoitaba as súas leccións con toda a boa fe da súa idade e do seu carácter.

Pangloss ensinaba a metafísico-‐teólogo-‐cosmolo-‐parvoloxía5. Probaba

admirablemente que non hai efecto sen causa e que, neste mel or dos mundos

posibles, o castelo de Súa Excelencia o barón era o máis fermoso dos castelos, e a

señora a mel or das baronesas posibles.

-‐Está demostrado -‐dicía el-‐ que as cousas non poden ser outramente porque,

ao estar todo feito para unha finalidade, todo está necesariamente para a mel or

finalidade. Reparade ben en que os narices foron feitos para levaren lentes, e así

temos lentes. As pernas están manifestamente instituídas para seren calzadas, e

temos calzas6. As pedras foron formadas para seren tal adas e facer castelos con elas:

así Súa Excelencia ten un fermosísimo castelo -‐o barón máis grande da rexión debe

ser o mel or aloxado-‐ e ao estaren feitos os cochos para seren comidos, comemos nós

porco todo o ano. Por conseguinte, os que adiantaron que todo está ben dixeron unha

babecada: cumpría dicir que todo está o mel oriño.

2 Nome inventado por Voltaire con intención paródica.

3 Graos de parentesco familiar que demostraban nobreza ao se remontar ás xeracións precedentes.

4 Voltaire ironiza sobre a Westfalia, a rexión da Alemaña pola que sentía menos simpatía.

5 Tanto pola acumulación como polo elemento final, vese a intención satírica.

6 As calzas eran unhas prendas que cubrían a perna enteiramente dende a cintura á punta dos pés.

Posteriormente a prenda dividíuse en dúas: os calzóns e as medias (medias calzas).

Cándido escoitaba atentamente e cría inocentemente, porque atopaba á

señorita Cunegunda en extremo fermosa aínda que non se tomou nunca o

atrevemento de l o dicir. Tiraba el a conclusión de que, despois da felicidade de ter

nacido barón de Thunder-‐ten-‐tronckh, o segundo grao de felicidade era ser a señorita

Cunegunda, o terceiro vela todos os días, e o cuarto oír a mestre Pangloss, o máis

grande filósofo da rexión, e por conseguinte da terra toda.

Un día, Cunegunda, paseando cabo do castelo nun bosquiño que chamaban

parque, viu entre os matos o doutor Pangloss que estaba a l e dar unha lección de

física experimental á camareira de súa nai, unha moreniña moi bonita e moi dócil.

Como a señorita Cunegunda tiña moi boa disposición para as ciencias, observou, sen

alentar, os experimentos reiterados dos que foi testemuña. Viu claramente a razón

suficiente do doutor, os efectos e as causas, e regresou toda axitada, toda pensativa,

toda chea de desexos de ser sabia, coidando que ela ben podería ser a razón suficiente

do mozo Cándido e que tamén el podía ser a súa.

Ao volver para o castelo atopou a Cándido e púxose encarnada. Cándido tamén

se puxo encarnado. Ela díxol e “Bo día!” cunha voz entrecortada, e Cándido faloul e

sen saber o que el dicía. No día seguinte , despois do almorzo, cando se retiraban da

mesa, Cunegunda e Cándido atopáronse detrás dun biombo. Cunegunda deixou caír o

seu pano das mans, Cándido recol euno. Ela col eul e inocentemente a man. O rapaz

bicou inocentemente a man da damiña cunha vivacidade, unha sensibilidade e unha

graza particularísima. As súas bocas atopáronse, os seus ol os inflamáronse, os seus

xeonl os tremeron e as súas mans extraviáronse. O señor barón de Thunder-‐ten-‐

tronckh pasou a rente do biombo e, ao ver esta causa e este efecto, botou a Cándido

fóra do castelo a patadas no traseiro. Cunegunda desvaneceuse, levou unhas

labazadas da súa señora nai des que volveu en si, e todo quedou consternado no máis

fermoso e máis agradable dos castelos posibles.

CAPÍTULO 2

O QUE LLE ACONTECEU A CÁNDIDO ENTRE OS BÚLGAROS

Cándido, expulsado do paraíso terrenal, camiñou moito tempo sen saber a

onde, chorando, erguendo os ol os ao ceo, volvéndoos a miúdo cara ao máis fermoso

dos castelos que encerraba a máis fermosa das baronesiñas, e deitouse sen cear no

medio dos campos, entre dous regos. A neve caía en grosas folerpas. Cándido, todo

transido, arrastrouse no outro día cara á vila veciña, que se chama Valdberg-‐hoff-‐

trarbk-‐dikdorff7, sen un pataco e morrendo coa fame e a canseira. Parouse

tristemente á porta dunha taberna. Dous homes vestidos de azul8 repararon nel:

-‐Compañeiro, -‐dixo un-‐ velaí un mozo moi feito e que ten a tala requerida.

Avanzaron de cara a Cándido e moi educadamente le pediron que fose xantar

con eles.

-‐Señores, -‐díxolles Cándido cunha modestia encantadora-‐ facédesme un

grande honor, mais eu non teño con que pagar o meu escote.

-‐Ah, señor, -‐díxolle un dos azuis-‐ as persoas do voso porte e do voso mérito

non pagan nunca nada! E mais: non tedes cinco pés e cinco pulgadas de alto9?

-‐Teño, si, señores, esa é a miña tal a -‐dixo facendo unha reverencia.

-‐Ah, señor, sente á mesa! Non só habemos pagar nós, senón que nunca

habemos tolerar que a un home coma vós l e falten os cartos; os homes non están

feitos máis que para se axudaren os uns aos outros.

-‐Tedes razón, -‐dixo Cándido-‐ é o que o señor Pangloss sempre me dixo, e ben

vexo que todo vai o melloriño.

Róganle que acepte algúns escudos, el cóleos e quere facerlles un recibo, non

l o queren e póñense á mesa.

-‐Non amades tenramente...?

-‐Oh, si! -‐responde el-‐ Amo tenramente á señorita Cunegunda.

-‐Non. -‐di un deses señores-‐ Nós estamos a vos preguntar se non amades

tenramente ao rei dos búlgaros10.

7 Nome inventado a partir de palabras alemás.

8 Era a cor do uniforme dos sarxentos que recrutaban soldados para o exército de Prusia.

9 Ven sendo 1m. 80.

10 Dado que nesa época non existía aínda un Estado búlgaro debe ser unha alusión ao rei de Prusia.

-‐En absoluto, -‐di el-‐ porque nunca na vida o vin.

-‐Como? É o máis encantador dos reis e cómpre beber á súa saúde!

-‐Oh, con moito gusto, meus señores!

E bebe.

-‐Abonda así -‐dinlle-‐ Velaí que sodes o apoio, o sostén, o defensor, o heroe dos

búlgaros; a vosa fortuna está feita e a vosa gloria asegurada.

No intre póñenle grilóns nos pés e lévano para o reximento. Mándano virarse

para a dereita, para a esquerda, tirar a baqueta11, volver meter a baqueta, apuntar co

fusil no ombreiro, disparar, dobrar o paso e danl e trinta bastonazos. No outro día fai o

exercicio un pouco menos mal e non recibe máis que vinte paus. Dous días despois

non lle dan máis que dez e os seus compañeiros mírano coma un prodixio.

Cándido, completamente estupefacto, non dexergaba aínda ben como el era

un heroe. Un bo día de primavera trazou de ir pasear, camiñando todo dereito diante

súa, crendo que era un privilexio da especie humana, como da especie animal, servirse

das súas pernas a pracer. Inda ben non fixera dúas leguas12 cando velaí que outros

catro heroes de seis pes acádano, átano e lévano a unha mazmorra. Preguntáronl e

xurídicamente que era o que quería mel or, se ser fustigado trinta e seis veces por todo

o reximento ou recibir a un tempo doce balas de chumbo no cerebro. Por moito que el

dixo que as vontades son libres e que non quería nin unha cousa nin a outra, houbo

que facer unha escol a: el determinou, en virtude do don de Deus que chaman

liberdade, pasar trinta e seis veces polas baquetas, e papou dúas voltas. O reximento

estaba composto por dous mil homes. Iso supúxol e catro mil baquetazos que, dende

a nuca do pescozo ata o cú, descobríronl e os músculos e os nervios. Cando ían

proceder á terceira carreira, Cándido, sen poder máis, pedíu como graza que fosen tan

amables de teren a bondade de l e partir a cabeza. E obtivo ese favor: véndanl e os

ol os e mándano pór de xeonl os. Nese momento pasa o rei dos búlgaros, infórmase

do crime do paciente e, como ese rei tiña unha grande intelixencia, comprendeu por

todo o que l e dixeron de Cándido que este era un metafísico moi ignorante das cousas

deste mundo e concedeul e a súa graza cunha clemencia que ha ser louvada por todas

as gacetas e por todos os séculos. Un excelente cirurxián curou a Cándido en tres

semanas cos emolientes ensinados por Dioscórides. Tiña el xa un pouco de pel e podía

camiñar, cando o rei dos búlgaros librou batal a co rei dos ávaros13.

11 Variña metálica que servía para cargar o fusil.

12 Uns oito quilómetros.

13 A guerra entre búlgaros e ávaros (pobo asiático que participou na invasión de Europa polos hunos) é unha alusión á Guerra dos Sete Anos, que nese momento ensanguentaba Europa e se desenvolvía tamén noutros continentes.

CAPÍTULO 3

COMO CÁNDIDO FUXÍU DOS BÚLGAROS

E O QUE LLE ACONTECEU

Nada había tan fermoso, tan equipado, tan brilante e tan ben ordenado coma

os dous exércitos. As trompetas, os pífaros, os oboes, os tambores e os canóns,

formaban unha harmonía como nunca tal houbo no inferno. Os canóns derrubaron

primeiramente perto de seis mil homes de cada lado. De seguido, a mosquetaría tirou

do mel or dos mundos a uns nove ou dez mil pil abáns que infectaban a superficie

daquel. A baioneta foi tamén a razón suficiente da morte de varias ducias de homes. O

total podía ben ascender a unha trintena de mil almas. Cándido, que tremía coma un

filósofo, escondeuse o mel or que puido durante esta carnicería heroica.

Finalmente, en canto que os dous reis facían cantar uns Te Deum, cada un no

seu campo, el tomou o partido de ir razoar a outra parte sobre os efectos e as causas.

Pasou por riba de moreas de mortos e moribundos e primeiro chegou a unha aldea

veciña. Estaba en cinzas: era unha aldea ávara que os búlgaros queimaran, segundo as

leis de dereito público. Aquí uns vel os, furados coma unha peneira polos disparos,

miraban morrer as súas mul eres degoladas que levaban seus fillos pendurados dos

peitos sanguentos; alá unhas raparigas, destripadas despois de teren saciado as

necesidades naturais dalgúns heroes, daban os seus últimos suspiros, outras,

queimadas á metade, berraban que l es acabasen de dar a morte. Había cerebros

esparexidos polo chan á beira de brazos e pernas cortadas.

Cándido fuxíu o máis axiña para outra aldea: pertencía aos búlgaros e os heroes

ávaros tratárana do mesmo xeito. Cándido, camiñando decote sobre de membros

palpitantes ou a través de ruínas, chegou por fin fóra do teatro da guerra, con

algunhas provisións na súa alforxa e sen esquecer nunca a señorita Cunegunda. As

súas provisións acabáronsel e cando chegou a Holanda mais, como sentira dicir que

todo o mundo era rico nese país e que eran cristiáns, non dubidou de que non o

tratasen tan ben como no castelo do señor barón antes de ser expulsado del debido

aos fermosos ol os da señorita Cunegunda.

Pediu esmola a varios graves personaxes que l e responderon todos que se

continuaba a exercer ese oficio habíano pechar nunha casa de corrección para l e

aprender a vivir.

Dirixiuse logo a un home que acababa de falar el só durante unha hora seguida

sobre a caridade, nunha gran asemblea. Este orador, mirándoo de esguel o, díxol e:

-‐Que vides vós facer aquí? Estades a prol da boa causa?

-‐Non hai efecto sen causa, -‐respondeu modestamente Cándido-‐ todo está

encadeado necesariamente, e arranxado para o mel or. Foi necesario que eu fose

expulsado de cabo da señorita Cunegunda e que pasase polas baquetas, e é necesario

que pida o meu pan ata que eu poida gañalo; todo iso non podía ser outramente.

-‐Meu amigo: -‐díxole o orador-‐ Vós credes que o Papa é o Anticristo?

-‐Nunca aínda o sentira dicir -‐respondeu Cándido-‐ mais, que sexa ou que non,

eu estou sen pan.

-‐Ti non mereces comelo, galopín -‐dixo o outro-‐ Vaite, vaite, miserable, e non te

achegues a min na vida.

A muler do orador botara a cabeza pola fiestra e, ao ver un home que puña

en dúbida que o Papa fose o Anticristo, baleirouil e enteiriño por riba da cabeza un ...

O ceo me val a! A que exceso se leva o celo da relixión nas damas!

Un home que non fora bautizado, un bon anabaptista chamado Iago, viu a

maneira cruel e ignominiosa como trataban a un dos seus irmáns, un ser de dous pés

sen plumas que tiña unha alma. Levouno para a súa casa, limpouno, deul e pan e

cervexa, regaloul e dous floríns e quixo mesmo aprenderlle a trabal ar nas súas

manufacturas de tecidos de Persia que se fabrican en Holanda. Cándido,

prosternándose case diante del, exclamou:

-‐Con razón me dixera Mestre Pangloss que todo vai do melloriño neste

mundo, porque eu estou infinitamente máis conmovido pola vosa extrema

xenerosidade que pola dureza dese señor de manto negro e da súa señora esposa.

No outro día, ao pasear, atopou el un esmoleiro todo cuberto de apostemas,

cos ol os mortos, a punta do nariz comesta, a boca torta, os dentes negros e que

falaba coa gorxa, atormentado por unha tos violenta, e cuspía un dente a cada

esforzo.

CAPÍTULO 4

COMO CÁNDIDO VOLVEU ATOPAR O SEU ANTIGO PROFESOR

DE FILOSOFÍA, O DOUTOR PANGLOSS,

E O QUE LLE ACONTECEU

Cándido, máis movido aínda pola compaixón que polo horror, deule a ese

espantoso esmoleiro os dous floríns que recibira do seu honrado anabaptista Iago. O

fantasma mirouno fixamente, verteu bágoas e saltoulle ao pescozo. Cándido,

arrepíado, arrecúa.

-‐Malpocado! -‐dille o miserable ao outro miserable-‐ Seica xa non recoñecedes

ao voso querido Pangloss?

-‐O que estou a oír? Vós, meu benquerido mestre! Vós neste horrible estado!

Que desgraza vos ocorreu, logo? Por que non estades xa no máis fermoso dos

castelos? Como l e vai á señorita Cunegunda, a perla das raparigas, a obra-‐mestra da

natureza?

-‐ Non podo máis -‐dixo Pangloss.

Coa mesma, Cándido levouno para o cortel o do anabaptista onde lle deu de

comer un pouco de pan. E ao que Pangloss se recuperou dixolle el :

-‐Entón: e Cunegunda?

-‐Morreu -‐repuxo o outro.

Cando oíu isto Cándido desvaneceuse. O seu amigo fíxole volver o sentido cun

pouco de ruín vinagre que se atopaba por casualidade no cortel o. Cándido abre os

ollos de novo.

-‐Morreu Cunegunda! Ah! melor dos mundos: onde é que estades? Mais: de

que mal morreu? Non sería por me ter visto expulsar a patadas do fermoso castelo do

seu señor pai?

-‐Non. -‐dixo Pangloss-‐ Foi destripada por uns soldados búlgaros, despois de ter

sido violada tanto como se pode selo. Eles partíronl e a cabeza ao señor barón, que

quería defendela. A señora baronesa foi cortada en anacos. O meu pobre pupilo,

tratado precisamente como a súa irmá. E tocante ao castelo, non ficou pedra sobre

pedra, nin unha tul a, nin un carneiro, nin un parrulo, nin unha árbore. Mais fumos

vengados debidamente, porque os ávaros fixeron outro tanto nunha baronía veciña

que pertencía a un nobre búlgaro.

Con este discurso, Cándido desvaneceuse de novo, mais, despois de volver en

si e de dicir todo o que tiña que dicir, inquiriu sobre a causa e o efecto e mais a razón

suficiente que puxeran a Pangloss nun estado tan lastimoso.

-‐Malpocado! -‐dixo o outro-‐ Foi o amor. O amor, o consolador do xénero

humano, o conservador do universo, a alma de todos os seres sensibles, o tenro amor.

-‐Malpocado! Coñecino eu, ese amor, -‐dixo Cándido-‐ ese soberano dos

corazóns, esa alma da nosa alma. E nunca me valeu senón un bico e vinte patadas no

cú. Como esa fermosa causa puido producir en vós un efecto tan abominable?

Pangloss respondeu nestes termos:

-‐Oh, meu querido Cándido! Vós coñecestes a Paquette, a bonita doméstica da

nosa augusta baronesa; eu degustei nos seus brazos as delicias do paraíso, que

produciron estes tormentos de inferno dos que me vedes devorado. A rapaza estaba

infestada deles e se cadra morreu pola súa causa. Paquette herdara este galano dun

franciscano moi sabio que remontara ata o nacedouro, porque el obtivérao dunha

vel a condesa que o recibira dun capitán de cabalaría que l o debía a unha marquesa

que o herdara dun paxe que o recibira dun xesuíta que, cando novicio, obtivérao por

liña directa dun dos compañeiros de Cristóbal Colón. O que son eu, non l o hei dar a

ninguén porque estou morrendo.

-‐Oh, Pangloss! -‐exclamou Cándido-‐ Velaí unha estraña xenealoxía! Non foi o

demo a raigaña dela?

-‐En absoluto. -‐replicou ese gran home-‐ Era unha cousa indispensable no mel or

dos mundos, un ingrediente necesario. Porque se Colón non chegase a pil ar nunha il a

da América este mal que envenena a fonte da xeración, que con frecuencia impide

mesmo a xeración, e que é evidentemente o oposto do grande obxectivo da natureza,

nós non teriamos nin o chocolate nin a cochinil a. Cómpre aínda reparar en que ata

hoxe, no noso continente, este mal énos exclusivo, como a controversia. Os turcos, os

indios, os persas, os chineses, os siameses e os xaponeses aínda non o coñecen, mais

hai unha razón suficiente para que o coñezan por súa vez dentro dalgúns séculos. Na

espera diso, el fixo un maravil oso progreso entre nós, e maiormente neses grandes

exércitos compostos de honrados estipendiarios ben educados que deciden do

destino dos Estados: pódese asegurar que cando trinta mil homes combaten en

formación de batal a contra tropas iguais en número, hai arredor de vinte mil galicosos

de cada bando.

-‐Velaí unha cousa admirable -‐dixo Cándido-‐ Pero cómpre facervos curar.

-‐E como pode ser? -‐dixo Pangloss-‐ Non teño un pataco, meu amigo, e en toda

a extensión deste globo un non pode nin facerse sangrar nin tomar unha lavativa sen

pagar ou sen que haxa alguén que pague por nós.

Este último discurso decidíu a Cándido. Foise prostrar aos pés do seu caritativo

anabaptista Iago e pintoul e un cadro tan conmovedor do estado no que o seu amigo

se vía reducido, que o bo do home non dubidou en recol er ao doutor Pangloss e fíxoo

curar a expensas súas. Pangloss, na cura, non perdeu máis que un ol o e unha orel a.

Como escribía ben e sabía perfectamente aritmética, o anabptista Iago fixoo o seu

levador de libros14. Ao cabo de dous meses, obrigado a viaxar a Lisboa polos asuntos

do seu comercio, levou no seu navío os seus dous filósofos. Pangloss explicoulle como

todo estaba o melloriño posible. Iago non era desta opinión.

-‐Con seguridade, -‐dicía este-‐ os homes tiveron que corromper un pouco a

natureza, porque eles non naceron lobos e mais convertéronse en lobos. Deus non lles

deu nin canóns de vintecatro15 nin baionetas e eles fabricaronse baionetas e canóns

para se destruíren. Podería poñer na conta as bancarrotas, e a xustiza que se apodera

dos bens dos que creban para l os frustrar aos acredores.

-‐Todo iso era indispensable -‐replicaba o doutor chosco-‐ e as desgrazas

particulares forman o ben xeral, de sorte que cantas máis desgrazas particulares hai,

mellor vai todo.

En canto que el estaba a argumentar, o aire tornouse escuro, os ventos

soplaron dos catro recantos do mundo e o navío foi asaltado pola máis horrible

tempestade, á vista do porto de Lisboa.

14 É dicir, contable.

15 Canón que disparaba bolas de vintecatro libras.

CAPÍTULO 5

TEMPESTADE, NAUFRAXIO, TREMOR DE TERRA,

E O QUE LLE ACONTECEU AO DOUTOR PANGLOSS, A CÁNDIDO

E MAIS AO ANABAPTISTA IAGO

A metade dos pasaxeiros, debilitados e expirando con esas angustias

inconcebibles que o bambeo dun navío leva aos nervios e a todos os humores do corpo

axitados en sentidos contrarios, non tiña mesmo forza para se inquietar polo perigo. A

outra metade lanzaba berros e facía pregarias. As velas racharan, os mastros crebaran

e o navío fendera. Trabal aba quen podía, ninguén se entendía e ninguén gobernaba.

O anabaptista axudaba un pouco na manobra. Estaba enriba da ponte. Un mariñeiro

furioso bátel e rudamente e déixao esparrado enriba das táboas, mais co golpe que lle

deu levou el tamén unha sacudida tan violenta que caíu fóra do navío, de cabeza.

Quedou pendurado, colgando dun anaco de mastro rompido. O bo de Iago corre a

socorrelo, axúdao a que suba de novo e, co esforzo que fai, acaba precipitándose no

mar á vista do mariñeiro, que o deixou perecer sen se dignar mesmo a mirar para el.

Cándido achégase, ve ao seu benefactor que reaparece un momento e é engulido para

sempre e quérese botar ao mar tras del. O filósofo Pangloss impídel o,

demostrándol e que a rada de Lisboa fora formada expresamente para que este

anabaptista afogase nela. En canto que el o demostraba a priori, o navío fende e todo

perece, non sendo Pangloss, Cándido e mais ese mariñeiro brután que afogara o

virtuoso anabaptista. O loubán nadou felizmente ata a ribeira, a onde Pangloss e

Cándido foron levados enriba dunha táboa.

Ao que volveron un pouco en si, camiñaron cara a Lisboa. Quedábal es algún

diñeiro, co que esperaban salvarse da fame despois de escaparen da tempestade.

Apenas puxeron o pé na cidade chorando a morte do seu benefactor, sinten a

terra tremer baixo dos seus pasos, o mar érguese fervendo no porto e esfacha os

navíos que están ancorados. Uns turbil óns de chamas e de cinzas cobren as rúas e as

prazas públicas, as casas afúndense, os teitos revíranse sobre dos alicerces e os

alicerces esparéxense; trinta mil habitantes de todas as idades e de todos os sexos

quedan esmagados baixo ruínas16. O mariñeiro dicía, asubiando e xurando:

-‐Ha de haber algo que gañar aquí.

-‐Cal pode ser a razón suficiente deste fenómeno? -‐pregúntabase Pangloss.

-‐Velaí o derradeiro día do mundo! -‐exclamaba Cándido.

O mariñeiro corre de contado para o medio dos cascalos, enfróntase á morte

para atopar diñeiro, encóntrao, apodérase del, embriágase e, de que durmiu a

bebedeira, merca os favores da primeira rapariga de boa vontade que atopa enriba

das ruínas das casas destruídas e no medio dos moribundos e dos mortos. E mais

Pangloss andaba a l e tirar pola manga:

16 O tremor de terra do 1º de novembro de 1755 destruíu prácticamente a cidade de Lisboa, deixando uns 30.000 mortos.

-‐Meu amigo, -‐dicíalle-‐ iso non está ben, estades a faltar á razón universal,

empregades mal o voso tempo.

-‐Cago en tal! -‐respondeu o outro-‐ Son mariñeiro, nacido en Batavia17, e levo

camiñado catro veces por riba do crucifixo en catro viaxes ao Xapón18 Abofé que

deches topado o teu home coa túa razón universal!

Unhas rachas de pedra feriran a Cándido, que se atopaba estrado na rúa e

cuberto de cascal os. Dicíal e el a Pangloss:

-‐Coitadiño de min! Tráeme un pouco de viño e de aceite: estou morrendo.

-‐Este tremor de terra non é cousa nova -‐respondeule Pangloss-‐ A cidade de

Lima experimentou as mesmas sacudidas na América o ano pasado: mesmas causas,

mesmos efectos. Seguro que hai un regueiro de xofre por baixo da terra dende Lima

ata Lisboa.

-‐Non hai cousa máis probable, -‐dixo Cándido-‐ mais, por Deus, un pouco de

aceite e de viño.

-‐Como que probable?-‐ replicou o filósofo-‐ Eu sosteño que a cousa está

demostrada.

Cándido perdeu o coñecemento e Pangloss levoulle unha pouca de auga dunha

fonte veciña.

No outro día, como escorregando entre os escombros atoparan algunhas

provisións de boca, restauraron un pouco as súas forzas. Despois, trabal aron coma os

outros en aliviaren os habitantes que escaparan da morte. Algúns cidadáns, socorridos

por eles, déronl es un xantar tan bo como se podía no medio dun desastre tal. É certo

que a comida era triste e que os comensais regaban o seu pai con bágoas, mais

Pangloss consolounos, asegurándol es que as cousas non podían ser outramente:

-‐Porque -‐dixo el-‐ todo isto é o melloriño que hai, porque se hai un volcán en

Lisboa non podía estar noutra parte, porque é imposible que as cousas non estean

onde están, porque todo está ben.

Un homiño negro, familiar da Inquisición19, que estaba a rente del, tomou

educadamente a palabra e dixo:

-‐Aparentemente o señor non cre no pecado orixinal, porque se todo está o

mellor non houbo entón nin caída nin castigo.

17 Batavia (hoxe Xacarta) era unha colonia fundada polos holandeses no século XVII.

18 Os xaponeses expulsaran a todos os europeos. Só os holandeses podían comerciar co Xapón facendo renuncia expresa do cristianismo. O camiñar enriba dun crucifixo era un símbolo que testemuñaba esa renuncia.

19 Unha especie de axentes que informaban á Inquisición.

-‐Pídol e moi humildemente perdón a Vosa Excelencia -‐respondeu Pangloss

aínda máis educadamente-‐ porque a caída do home e a maldición entraban

necesariamente no mel or dos mundos posibles.

-‐O señor non cre entón na liberdade? -‐ preguntou o familiar.

-‐Vosa Excelencia vaime desculpar, -‐dixo Pangloss-‐ a liberdade pode subsistir

coa necesidade absoluta, porque era necesario que nós fósemos libres, porque, en fin,

a liberdade determinada...

Pangloss estaba no medio da súa frase cando o familiar fixo un aceno coa

cabeza ao seu escudeiro, que estaba a l e servir viño do Porto ou de Oporto.

CAPÍTULO 6

COMO FIXERON UN FERMOSO AUTO DE FE

PARA IMPEDIR OS TREMORES DE TERRA

E COMO AZOUTARON A CÁNDIDO

Despois do tremor de terra que destruíra as tres cuartas partes de Lisboa, os

sabios do país non atoparan un medio máis eficaz para prevenir a ruína total senón

darlle ao pobo un fermoso auto de fe. A Universidade de Coimbra decidira que o

espectáculo dalgunhas persoas queimadas a lume lento, con gran cerimonia, é un

segredo infalible para l e impedir á terra de tremer.

En consecuencia, pil aran un biscaíño convicto de casar coa súa comadre, e

dous portugueses que ao comeren un polo l e arrincaran o lardo, e viñeron prender

despois do xantar ao doutor Pangloss e o seu discípulo Cándido, o un por falar e o

outro por escoitar con aire de aprobación. Levarónos aos dous por separado a uns

apartamentos de extrema frescura nos que nunca ninguén era importunado polo sol.

Oito días despois foron os dous revestidos cun san benito e adornáronl es a cabeza con

mitras de papel. A mitra e o san benito de Cándido traían pintadas chamas reviradas e

diaños que non tiñan rabos nin poutas, mais os diaños de Pangloss levaban poutas e

rabos, e as chamas eran rectas20. Camiñaron en procesión así vestidos e oiron un

sermón moi patético, seguido dunha fermosa música en fabordón21. Cándido foi

azoutado cadenciosamente entrementres que cantaban. O biscaíño e os dous homes

que non quixeran comer lardo foron queimados, e Pangloss foi aforcado, aínda que

non fose o costume. O mesmo día, a terra tremeu de novo cun estrépito espantoso.

Cándido, espantado, atónito e confundido, cuberto de sangue e todo

palpitante, dicíase a el mesmo:

-‐Se aquí é o melor dos mundos posibles como serán , daquela, os outros! Pase

aínda se non fixesen máis que me azoutar, xa mo fixeron os búlgaros, mais… oh, meu

querido Pangloss, o máis grande dos filósofos!... Tiven que vos ver aforcar, sen eu

saber por que! Oh, meu querido anabaptista, o mel or dos homes, tivestes que caír e

afogardes no porto! Oh, señorita Cunegunda, a perla das raparigas, tiveron que vos

fender o ventre!

Marchaba de alá, apenas termando de si, predicado, azoutado, absolto e

bendicido, cando unha vel a o abordou e l e dixo:

-‐Meu fillo, collede azos e seguídeme.

20 Se o san benito (casaca amarela cunha cruz de San Andrés en vermello) levaba pintadas chamas rectas simbolizaba a pena de morte.

21 Certa modalidade do canto relixioso.

CAPÍTULO 7

COMO UNHA VELLA COIDOU A CÁNDIDO

E COMO EL VOLVEU ATOPAR O QUE AMABA

Cándido non colleu azos, mais seguíu á vel a a unha casoupa. Ela deul e un

cazolo cunha pomada para se untar, deixoul e de beber e de comer e mostroul e un

leitiño bastante limpo. A carón do leito había un traxe completo.

-‐Comede, bebede e durmide -‐díxolle-‐ E que Nosa Señora de Atocha, meu

señor San Antonio de Padua e mais meu señor Santiago de Compostela vos amparen!

Eu hei volver mañán.

Cándido, abraiado aínda por todo o que sufrira, e moito máis pola caridade da

vel a, quíxol e bicar a man.

-‐Non é a miña man a que cómpre bicar -‐díxolle a vella-‐ Hei volver mañán.

Untádevos coa pomada, comede e durmide.

Cándido, malia tanta desgraza, comeu e durmiu. No outro día, a vela tráele de

almorzar, examínal e o lombo e úntao ela mesma con outra pomada; despois tráel e

de xantar. Volve polo serán e tráel e de cear. No segundo día, volveul e facer as

mesmas cerimonias.

-‐Quen sodes? -‐pregúntábale sempre Cándido-‐ Quen vos inspirou tanta

bondade? Que favores vos podo eu volver?

A boa da muler nunca respondía cousa ningunha. Regresou contra o serán e

non trouxo nada de cear:

-‐Vide comigo -‐dixo ela-‐ e non digades unha palabra.

Cóleo polo brazo e camiña con el polo campo arredor dun cuarto de mila.

Chegaron a unha casa il ada, rodeada de xardíns e de regos. A vella peta nunha

portiña. Abren e leva a Cándido por unha escaleira secreta a un gabinete dourado.

Déixao nun canapé de brocado, volve pechar a porta e vaise. Cándido coidaba estar

soñando e miraba toda a súa vida coma unha visión funesta e o momento presente

coma unha visión agradable.

A vel a reapareceu de contado. Termaba con dificultade dunha mul er de tal a

maxestuosa, bril ante de pedrarías, cuberta por un veo, que camiñaba tremelicando.

-‐Tirade ese veo -‐díxolle a vella a Cándido.

O mozo achégase e levanta o veo cunha man tímida. Que momento! Que

sorpresa! Cre ver a señorita Cunegunda, e mais víaa de certo, era ela mesma. Fáltanl e

as forzas, non é quen de dar fala e cae aos seus pés. Cunegunda cae enriba do canapé.

A vel a cólmaos de augas espirituosas, recobran o sentido e póñense a falar entre

eles. Son ao primeiro palabras entrecortadas, preguntas e respostas que se cruzan,

salaios, bágoas, gritos. A vel a recoméndal es que fagan menos ruído e déixaos en

liberdade.

-‐O que! Sodes vós! -‐dille Cándido-‐ Estades viva! E encóntrovos en Portugal!

Daquela non vos violaron? Non vos fenderon o ventre, coma o filósofo Pangloss me

asegurara?

-‐Si tal -‐dixo a fermosa Cunegunda-‐ mais non sempre se morre deses dous

accidentes.

-‐Mais a voso pai e vosa nai: matáronos?

-‐Por desgraza é certo. -‐di Cunegunda chorando.

-‐E a voso irmán?

-‐A meu irmán matárono tamén.

-‐E por que estades en Portugal? E como soubestes que eu estaba aquí, e por

medio de que estraña aventura me fixestes conducir a esta casa?

-‐Heivos contar todo iso -‐replicou a dama-‐ mais cómpre que antes me relatedes

todo o que vos aconteceu dende o bico inocente que vós me destes e as patadas que

recibistes.

Cándido obedeceu cun profundo respecto e mesmo que estivese atónito,

mesmo que a súa voz fose feble e tremelante, mesmo que o espiñazo lle doese aínda

un pouco, contoul e da maneira máis escrupulosa todo o que el experimentara dende

o momento da súa separación. Cunegunda erguía os ol os ao ceo e verteu bágoas pola

morte do bo anabaptista e mais de Pangloss, despois do cal ela faloul e nestes termos

a Cándido, que non perdía unha palabra e que a devoraba cos ol os.

CAPÍTULO 8

HISTORIA DE CUNEGUNDA

-‐Eu estaba no meu leito e dormía profundamente cando le prougo ao Ceo

enviar os búlgaros ao noso fermoso castelo de Thunder-‐ten-‐tronckh. Eles degolaron a

meu pai e meu irmán e cortaron a miña nai en anacos. Un búlgaro corpulento, de seis

pés de alto, vendo que neste espectáculo eu perdera o coñecemento, púxose a me

violar. Iso fíxome acordar: recobrei o sentido, berrei, revolvinme, trabei, rabuñei.

Queríal e arrancar os ol os a ese búlgaro corpulento, sen saber que todo o que estaba a

acontecer no castelo de meu pai era unha cousa habitual. O brután deume unha

coitelada no costado esquerdo da que aínda conservo a marca.

-‐Malpocadiña! Espero podela ver -‐dixo o inxenuo de Cándido.

-‐Habédela ver, -‐dixo Cunegunda-‐ mais continuemos.

-‐Continuade -‐dixo Cándido.

E ela retomou así o fío da súa historia:

-‐Entrou un capitán búlgaro, viume sangrando toda, e o soldado non se

molestaba. O capitán encarraxouse polo pouco respecto que l e testemuñaba ese

brután e matouno enriba do meu corpo. De seguido fíxome vendar e levoume como

prisioneira de guerra ao seu cuartel. Eu lavábal e as poucas camisas que el tiña e

cociñábal e. El atopábame moi bonita, cómpre recoñecelo, e non vou negar que el non

fose moi ben feito e que non tivese a pel branca e suave. Por outra banda, pouca

intelixencia e pouca filosofía: víase ben que non fora educado polo doutor Pangloss.

Ao cabo de tres meses, despois de el perder todo o seu diñeiro e de se anoxar de min,

vendeume a un xudeu chamado don Issacar, que traficaba en Holanda e Portugal e

que amaba apaixonadamente as mul eres. Este xudeu apegouse moito á miña persoa,

mais non me daba vencido. Resistínl e mel or que ao soldado búlgaro: a unha persoa

de honor pódena violar unha vez, mais a súa virtude sae fortalecida. O xudeu, para me

domear, tróuxome a esta casa de campo que aquí vedes. Ata entón eu crera que non

había enriba da terra cousa tan fermosa coma o castelo de Thunder-‐ten-‐tronckh, e

desenganeime.

O gran inquisidor avistoume un día na misa, botoume moitas olladas e

mandoume dicir que tiña que falar comigo por asuntos secretos. Leváronme ao seu

palacio, informeino da miña estirpe e el significoume o moito que estaba por baixo do

meu rango pertencer a un israelita. Propuxéronl e da súa parte a don Issacar que me

cedera a Monseñor. Don Issacar, que é o banqueiro da corte e home de creto, non

estivo en absoluto de acordo. O inquisidor ameazouno cun auto de fe. Finalmente o

meu xudeu, intimidado, chegou a un trato polo que a casa e mais eu habían pertencer

aos dous en común: que o xudeu tería para el os luns, os mércores e o día do sabbat, e

que o inquisidor tería os outros días da semana. Hai seis meses que este convenio

subsiste. Non foi sen disputas porque moitas veces non estivo claro se a noite do

sábado para o domingo pertencía á antiga lei ou á nova. Polo que son eu, teño

resistido deica agora ás dúas, e creo que é por esta razón pola que seguín a ser amada.

Finalmente, para arredar esa praga dos tremores de terra, e para intimidar a

don Issacar, proúgol e a Monseñor o Inquisidor celebrar un auto de fe. Fíxome o honor

de me invitar a el e colocáronme nun lugar preferente. Entre a misa e a execución

servíronl es refrescos ás damas. De certo que quedei horrorizada ao ver queimar eses

dous xudeus e ese honrado biscaíño que casara coa súa comadre, mais…cal foi a miña

sorpresa, o meu arrepío, o meu desacougo, cando vin, nun san benito e baixo unha

mitra, unha figura que asemel aba a de Pangloss! Freguei os ol os, mirei atentamente

e vino aforcar. Caín coa debilidade. Apenas recobraba o sentido cando vos vin

despido, completamente nu. Foi o colmo do horror, da consternación, da dor, do

desespero. Direivos, de certo, que a vosa pel é aínda máis branca e dun sonrosado

máis perfecto que a do meu capitán dos búlgaros. Esta visión redobrou todos os

sentimentos que me esmagaban e que me devoraban. Botei un berro, querendo dicir

“Quietos, bárbaros!”, mais faltoume a voz e os meus berros serían inútiles. Ao que vós

estivestes ben azoutado dicíame eu: “Como pode ser que o amable Cándido e o sabio

Pangloss se atopen en Lisboa, un para recibir cen xostregazos e o outro para ser

aforcado por orde de Monseñor o Inquisidor, do que eu son benquerida? Daquela

Pangloss enganoume cruelmente, cando me dicía que todo vai do mel oriño.”

Axitada, perdida, por momentos fóra de min mesma e por momentos a piques

de morrer coa debilidade, eu tiña a cabeza ateigada da matanza de meu pai, de miña

nai e de meu irmán, da insolencia do meu malvado soldado búlgaro, da coitelada que

me deu, da miña condición de servente, do meu oficio de cociñeira, do meu capitán

búlgaro, do meu desagradable don Issacar, do meu abominable inquisidor, do

aforcamento do doutor Pangloss, daquel gran miserere en fabordón durante o cal vos

azoutaban e, sobre todo, do bico que eu vos dera detrás dun biombo o día que eu vos

vira por última vez. Louvei a Deus, que vos traía de novo cabo de min a través de

tantas probas. Encomendeil e á miña vel a que vos coidara e que vos trouxera aquí des

que puidese. Ela realizou moi ben o meu mandado e eu saboreei o pracer indecible de

vos ver de novo, de vos oír e de vos falar. Debedes ter unha fame devoradora, eu teño

moito apetito: empecemos por cear.

Velos aí os dous sentárense á mesa e, despois de cear, volveren para o fermoso

canapé do que xa falamos. Estaban nel cando chegou o señor don Issacar, un dos

amos da casa. Era o día do sabbat. Viña el gozar dos seus dereitos e explicar o seu

tenro amor.

CAPÍTULO 9

O QUE LLE ACONTECEU A CUNEGUNDA, A CÁNDIDO

AO GRAN INQUISIDOR E A UN XUDEU

Este Issacar era o hebreo máis colérico que se viu en Israel dende o cativerio en

Babilonia.

-‐O que, perra22 galilea! –púxose el-‐ Non che abonda co señor inquisidor? Ten

tamén este loubán que compartir comigo?

Dicindo isto, tirou un longo puñal que levaba sempre con el e, non crendo que a

parte contraria tivese armas, lánzase enriba de Cándido. Mais o noso bo westfaliano

recibira da vel a unha fermosa espada xunto co traxe. Tira a súa espada, aínda que el

tiña costumes moi tranquilos, e déixavos ao israelita teso no chan, morto, aos pés da

fermosa Cunegunda.

-‐Virxe Santa! –exclamou ela-‐ Que vai ser de nós? Un home morto na miña casa!

Se a xustiza ven estamos perdidos.

-‐Se Pangloss non estivese aforcado –dixo Cándido-‐ habíanos dar un bo

consel o nesta extremidade, porque el era un gran filósofo. No seu defecto,

consultemos a vel a.

Ela era moi prudente e comenzaba a dicir a súa opinión cando se abríu outra

portiña. Era a unha despois da medianoite, o comezo do domingo, logo. Ese día

pertencíal e a Monseñor o Inquisidor. Entra el e ve o azoutado Cándido coa espada na

man, un morto tendido no chan, Cunegunda estarrecida e a vel a dando consel os.

Velaquí nese momento o que pasou polo espírito de Cándido e como razoou el:

-‐Se este home santo pide axuda, hame infaliblemente facer queimar; poderá

facer outro tanto con Cunegunda; el fíxome xostregar despiadadamente; é o meu

rival; eu estou matando; non hai que vacilar.

Este razoamento foi limpo e rápido, e, sen darlle ao inquisidor tempo para se

repor da súa sorpresa, fúrao de coiro a coiro e bótao á beira do xudeu.

-‐Velaí outra máis –di Cunegunda-‐ Non hai remisión, estamos excomungados,

chegou a nosa hora derradeira! Como fixestes, vós que nacestes tan pacífico, para

matardes en dous minutos un xudeu e mais un prelado?

22 A palabra española perro/a, de orixe prerromana emprégase tamén en galego-portugués, aínda que esta lingua prefire a palabra can/cadela, de orixe latina. Onde si emprega preferentemente perro/perra é nas frases que se poñen en boca dos musulmáns e cristiáns como inxuria.

-‐Miña fermosa señorita, –respondeu Cándido-‐ cando un está namorado,

ciumento e xostregado pola Inquisición, un mesmo non se dá recoñecido.

A vel a tomou entón a palabra e dixo:

-‐Hai tres cabalos andaluces na corte, coas súas selas e bridas. Que o nobre

Cándido os prepare. A señora ten moedas de ouro e diamantes, montemos axiña a

cabalo, mesmo se eu non me podo sentar máis que sobre dunha nádega, e vamos

para Cádiz. Vai o mel or tempo do mundo e dá gloria viaxar durante o frescor da noite.

Coa mesma, Cándido ensela os cabalos. Cunegunda, a vel a e mais el fan trinta

mil as dunha tirada. Mentres que eles se puñan lonxe, chega á casa a Santa

Hermandad, enterran a Monseñor nunha fermosa igrexa e tiran con Issacar no

vertedoiro do lixo23.

Cándido, Cunegunda e a vel a estaban xa na viliña de Aracena, no medio dos

montes da Sierra Morena, e falaban así nunha taberna.

23 Facíase isto co corpo daquelas persoas que non podían ser enterradas no cemiterio por estaren excomungadas, seren herexes ou non teren a relixión católica,

CAPÍTULO 10

CON QUE ANGURIA CHEGAN A CÁDIZ

CÁNDIDO, CUNEGUNDA E A VELLA,

E O SEU EMBARQUE

-‐Quen me roubaría as miñas onzas e os meus diamantes? -‐dicía chorando

Cunegunda-‐ De que habemos vivir? Como habemos facer? Onde atopar inquisidores e

xudeus que me dean outros?

-‐Malpocados de nós! –dixo a vella-‐ Estou a sospeitar moito dun reverendo

padre franciscano que durmiu onte na mesma pousada en Badajoz. Deus me garde de

facer un xuízo temerario, mais entrou dúas veces no noso cuarto e marchou ben antes

do ca nós!

-‐Malpocados! –dixo Cándido-‐ O bo de Pangloss probárame a miúdo que os

bens da terra son comúns a todos os homes e que cada quen ten igual dereito a eles.

Ese franciscano ben debía, seguindo eses principios, deixarnos con que rematar a nosa

viaxe. Non vos queda nadiña, miña fermosa Cunegunda?

–Nin un maravedí –dixo ela.

-‐Que decisión tomar? –dixo Cándido.

–Vendamos un dos cabalos –dixo a vella-‐ Eu hei montar na grupa detrás da

señorita, mesmo se non podo sentarme máis que sobre dunha nádega, e habemos

chegar a Cádiz.

Había na mesma hospedaría un prior de benedictinos que mercou barato o

cabalo. Cándido, Cunegunda e a vel a pasaron por Lucena, por Chil as, por Lebrija e

chegaron finalmente a Cádiz. Alá estaban aparel ando unha flota e reunindo tropas

para meter en razón aos reverendos padres xesuítas do Paraguay, aos que se acusaba

de levantar unha das súas tribos contra os reis de España e de Portugal cabo da vila do

Santo Sacramento24. Cándido, que servira cos búlgaros, fixo o exercicio búlgaro diante

do xeneral do pequeno exército con tanta graza, celeridade, destreza, apostura e

axilidade, que l e deron unha compañía de infantería para mandar. Velo aí capitán. E

embarca coa señorita Cunegunda, a vel a, dous criados e mais os dous cabalos

andaluces que pertenceran ao señor Gran Inquisidor de Portugal.

Durante a travesía toda, eles argumentaron moito sobre a filosofía do pobre

Pangloss.

-‐Nós imos a outro universo –dicía Cándido-‐ É nese, sen dúbida, onde todo está

ben. Porque cómpre recoñecer que poderiamos laiar un pouco polo que pasa no noso

en física e mais en moral.

24 Os xesuítas negáronse a aceptar a cesión a Portugal da colonia de Sacramento, onde eles tiñan territorios con administración propia, e alentaron a revolta india de 1753.

-‐Eu ámovos con todo o meu corazón –dicía Cunegunda-‐ mais aínda teño a

alma toda despavorida polo que vin e polo que experimentei.

–Todo ha ir ben –replicaba Cándido-‐ O mar deste novo mundo vale xa moito

máis do que os mares da nosa Europa; é máis calmo e os ventos máis constantes.

Seguro que o novo mundo é o mel or dos universos posibles.

–Quéirao Deus! –dicía Cunegunda-‐ Mais eu fun tan horriblemente desgraciada

no meu, que o meu corazón está case pechado á esperanza.

-‐Vós queixádesvos –díxolles a vella-‐ Malpocados! Non tendes experimentado

infortunios coma os meus.

Cunegunda case que se botou a rir e atopou moi divertido que esta boa mul er

pretendese ser máis desgraciada ca ela.

-‐Miña coitada! A menos que non forades violada por dous búlgaros, que non

recibirades dúas coiteladas no ventre, que non derrubaran dous dos vosos castelos,

que non degolaran diante dos vosos ol os a dúas nais e dous pais e que non virades a

dous amantes vosos xostregados nun auto de fe, non vexo que puiderades quedar por

riba de min. Engadide que eu nacín baronesa con setenta e dous cuarteis de nobreza e

fun cociñeira.

-‐Miña señorita, –respondeu a vela-‐ vós non sabedes cal é o meu nacemento, e

se eu vos mostrase o meu traseiro non habiades falar como o facedes, e habiades

suspender o voso xuízo.

Este discurso fixo nacer unha extrema curiosidade no espírito de Cunegunda e

de Cándido. A vel a faloul es nestes termos.

CAPÍTULO 11

HISTORIA DA VELLA

-‐Eu non tiven sempre os ol os regañados e bordeados de escarlata. O meu

nariz non me tocou sempre no queixelo nin fun sempre servente. Son filla do papa

Urbano X25 e da princesa de Palestrina. Crieime deica os catorce anos nun palacio ao

que todos os castelos dos vosos baróns alemáns non darían servido de cortel o, e un só

dos meus vestidos valía máis que todas as magnificencias da Westfalia. Medraba en

beleza, en grazas e en talentos no medio dos praceres, dos respectos e das

esperanzas. Xa eu inspiraba amor. O meu peito estábase formando. E que peito!

Branco, firme, tal ado coma o da Venus de Médicis! E que ol os! Que pálpebras! Que

cel as tan negras! Que chamas me bril aban nas meniñas e apagaban o escintilar das

estrelas, como me dicían os poetas da bisbarra! As mul eres que me vestían e que me

desvestían caían en éxtase ao me miraren por diante e por trás e todos os homes

quixeran estar no lugar delas.

Fun prometida a un príncipe soberano de Massa Carrrara. Que príncipe! Tan

fermoso coma min, cargado de dozura e de agrados, bril ante de enxeño e ardente de

amor! Eu amábao como se ama por primeira vez, con idolatría, con arrebato.

Preparouse o casamento. Era unha pompa e unha magnificencia inaudita; eran festas,

carruseis e óperas bufas contínuos. E toda Italia fixo para min sonetos entre os que

non houbo un só mediocre. Rozaba eu xa o momento da miña felicidade cando unha

vel a marquesa que fora amante do meu príncipe invitouno á casa dela a tomar

chocolate. El morreu en menos de dúas horas con espantosas convulsións. Mais iso no

é senón unha bagatela. Miña nai, desesperada, e moito menos aflixida ca min, quixo

arrancarse por algún tempo dunha estadía tan funesta. Tiña ela unhas boas terras pola

parte de Gaeta e embarcamos nunha galera do país, dourada coma o altar de San

Pedro de Roma. E velaí que un corsario de Salé26 se lanza enriba nosa e nos aborda.

Os nosos soldados defendéronse como soldados do papa: puxéronse todos de

xeonl os guindando as súas armas e pedíndol e ao corsario unha absolución in articulo

mortis.

Coa mesma despíronos, nús coma monos, e mais tamén á miña nai, ás nosas

damas de honor e mais a min. É cousa admirable a dilixencia con que eses señores

desvisten a xente. Con todo, o que máis me sorprendeu foi que nos meteron a todos o

dedo nun sitio onde nosoutras as mul eres non deixamos de ordinario meter senón

cánulas. Esta cerimonia parecíame ben estraña; velaí como un xulga todo cando non

ten saído do seu país. Souben de contado que era para ver se non agacharamos aí

algún diamante: é un uso establecido dende tempo inmemorial polas nacións

civilizadas que andan ao corso no mar. Enteireime de que os señores relixiosos

cabaleiros de Malta non deixan de facelo cando col en turcos e turcas. É unha lei do

dereito de xentes que nunca foi derogada.

Non vos hei dicir o duro que é para unha princesiña nova ser levada como

escrava, con súa nai, a Marrocos. Vós imaxinades de abondo todo o que tivemos que

25 Trátase dun papa inventado, pois non existíu ningún con ese nome.

26 Porto marroquino, importante centro de corsarios no século XVII.

sufrir no navío corsario. Miña nai era aínda moi fermosa, e as nosas damas de honor e

as nosas simples camareiras tiñan máis encantos dos que se poden atopar en toda

África. Canto a min, eu era meiguiña, era a beleza e a graza mesmo, e era doncela.

Non o fun moito tempo: esta flor, que fora reservada para o fermoso príncipe de

Massa Carrara, foime arrebatada polo capitán corsario, un negro abominable que por

riba cría facerme un gran honor. De certo que tiñamos que ser ben fortes a señora

princesa de Palestrina e mais eu para resistirmos todo o que experimentamos ata a

nosa chegada a Marrocos. Mais, pasemos: son cousas tan comúns que non paga a

pena que se fale delas.

Marrocos nadaba en sangue cando chegamos. Cincuenta fil os do emperador

Muley-‐Ismael27 tiñan cada un seu bando, o que producía, en efecto, cincuenta guerras

civís: negros contra negros, negros contra tostados, tostados contra tostados,

mulatos contra mulatos: era unha carnicería contínua en toda a extensión do imperio.

Apenas desembarcamos, presentáronse os negros dunha facción inimiga da do

meu corsario para l e tirar o botín. Nós eramos, despois do diamante e do ouro, o

máis precioso que tiña. Fun testemuña dun combate tal como nunca vós vedes nos

vosos climas de Europa. Os pobos septentrionais non teñen o sangue ardente de

abondo. Non arrabean polas mul eres tanto como se adoita en África. Semel a que os

vosos europeos teñen leite nas veas. É vitriolo, é lume o que corre polas dos

habitantes do monte Atlas e dos países veciños. Combateron co furor dos leóns, dos

tigres e das serpes da rexión para saberen quen nos levaría. Un mouro pil ou a miña

nai polo brazo dereito, o lugartenente do meu capitán retívoa polo brazo esquerdo e

un soldado mouro col euna por unha perna en canto que un dos nosos piratas termaba

da outra. As nosas damas atopáronse case que todas nun momento tiradas así por

catro soldados. O meu capitán mantíñame agachada atrás del. Tiña empuñada a

cimitarra e mataba a todo o que se opuña á súa rabia. Ao final vin as nosas italianas

todas, e a miña nai, esgazadas, cortadas e masacradas polos monstros que estaban a

pelexar por elas. Os presos, meus compañeiros, os que os capturaran, soldados,

mariñeiros, negros, tostados, brancos, mulatos e finalmente o meu capitán, todos

acabaron mortos, e eu quedei moribunda enriba dun monte de cadáveres. Escenas

idénticas tiñan lugar, como é sabido, na extensión de máis de trescentas leguas, sen

que se faltase ás cinco pregarias por día ordenadas por Mafoma.

Desembaraceime con moito trabal o da chea de tantos cadáveres cubertos de

sangue amoreados, e arrastreime baixo un gran laranxeiro que había á beira dun

regato veciño. Alá caín co espanto, coa canseira, co horror, co desespero e coa fame.

Moi axiña, os meus sentidos derreados abándonáronse a un sono que tiña máis de

desvanecemento que de repouso. Estaba eu nese estado de debleza e de

insensibilidade entre a morte e a vida, cando me sentín esmagada por algo que se

axitaba por riba do meu corpo. Abrín os ol os e vin un home branco e de bo aspecto

que estaba a suspirar e que dicía entre dentes: O che sciagura d’essere senza coglioni!.

27 Reinou de 1672 a 1727.

CAPÍTULO 12

CONTINUACIÓN DAS DESGRAZAS DA VELLA

Asombrada e encantada de sentir a lingua da miña patria, e non menos

sorprendida polas palabras que profería ese home, respondínl e que había desgrazas

máis grandes que aquela da que el se queixaba. Informeino moi brevemente dos

horrores que eu tiña soportados e volvín caír coa debleza. Levoume para unha casa

veciña, mandou que me metesen na cama, mandou que me deran de comer,

servíume, consoloume, aloumiñoume, e díxome que non tiña visto nada tan fermoso

coma min e que nunca tanta perda tivera do que ninguén podía volverlle.

-‐Eu nacín en Nápoles –díxome-‐ Alá deixan capóns a dous ou tres mil nenos

todos os anos. Uns morren por causa diso, outros adquiren unha voz máis fermosa que

a das mul eres, e os outros van gobernar Estados. A min fixerónme esa operación cun

éxito moi grande e fun cantor da capela da señora princesa de Palestrina.

-‐De miña nai! -‐exclamei eu.

–De vosa nai! –exclamou el chorando-‐ O que! Seredes vós aquela princesiña

que eu criei ata a idade dos seis anos e que prometía xa ser tan fermosa como vós

sodes? –Sona eu mesma; miña nai está a catrocentos pasos de aquí, cortada en

cuartos, baixo unha chea de mortos...

Conteil e todo o que me acontecera. El contoume tamén as súas aventuras e

relatoume como fora enviado xunto do rei de Marrocos por unha potencia cristiá para

concluír con este monarca un tratado polo cal l e habían fornecer pólvora, canóns e

navíos para axudarlle a exterminar o comercio dos outros cristiáns.

-‐A miña misión está feita –dixo este honrado eunuco-‐ Voume embarcar en

Ceuta e vouvos levar de volta para Italia. Ma che sciagura d’essere senza coglioni!

Agradecínl o con bágoas de enternecemento e, en lugar de levarme para Italia,

levoume para Arxel e vendeume ao dei28 de Arxelia. Apenas fun eu vendida, que esa

peste que deu a volta a África, a Asia e mais a Europa, se declarou en Arxel con furor.

Vós vistes tremores de terra, mais, señorita: tivestes algunha vez a peste?

-‐Nunca –respondeu a baronesa.

-‐Se é que chegarades a tela –continuou a vel a-‐ recoñeceriades que ela está

ben por riba dun tremor de terra. Évos moi común en África e eu fun atacada por ela.

Figurádevos que situación para a fil a dun papa, de quince anos de idade, que no

espazo de tres meses experimentara a pobreza e a escravitude, fora violada case

28 Xefe do goberno.

todos os días, vira a súa nai cortada en catro, soportara a fame e a guerra e estaba a

morrer apestada en Arxel! E mais non morrín, pero o meu eunuco e o dei, e case todo

o serral o de Arxel, pereceron.

Cando os primeiros estragos desa peste estarrecedora deron pasado,

venderon os escravos do dei. Un mercader comproume e levoume a Túnez. El

vendeume a outro mercader que me revendeu a Trípoli. De Trípoli fun revendida a

Alexandría, de Alexandría revendida a Esmirna e de Esmirna a Constantinopla.

Pertencín finalmente a un aga29 dos xanízaros que axiña foi enviado para ir defender

Azof contra os rusos que o asediaban.

O aga, que era un home moi atento, levou con el todo o seu serral o e

aloxounos nun fortiño sobre do Palus Meótide30 gardado por dous eunucos negros e

vinte soldados. Mataron a unha cantidade prodixiosa de rusos, mais eles volvéronnolo

ben porque Azof foi pasado a sangue e lume e non houbo perdón nin polo sexo nin

pola idade. Non quedou senón o noso fortiño, e os inimigos quixéronnos col er pola

fame. Os vinte xanízaros tiñan xurado de non se renderen nunca, mais a lareca á que

foron reducidos fixo que tivesen que comer os nosos dous eunucos, por medo a

violaren o seu xuramento. De alá a uns días, resolveron de comer as mul eres.

Nós tiñamos un imán31 moi piadoso e moi compasivo que lles botou un

fermoso sermón polo que os persuadíu de non nos mataren de a feito. “Córtadel e só

unha nádega a cada unha destas señoras –dixo el-‐ Habedes comer a fartar e, se tendes

que botar man delas de volta, aínda vos ha quedar outro tanto para dentro duns días.

O ceo havos premiar por unha acción tan caritativa e habedes ser socorridos.

El tiña moita elocuencia e persuadiunos. Fixéronnos esa horrible operación e o

imán aplicounos o mesmo bálsamo que se l es pon aos nenos acabados de circuncidar.

Nós todas estabamos á morte.

Apenas os xanízaros deron rematado o xantar que nós l es forneceramos,

chegan os rusos enriba duns barcos planos: non escapou xanízaro ningún. Os rusos

non se preocuparon o máis mínimo polo estado en que nós nos encontrabamos. Por

todas partes hai cirurxiáns franceses, e un deles, que era moi habilidoso, coidou de

nós. Curounos, e acordaráme toda a vida que, cando as miñas chagas estiveron ben

pechadas, propúxome que l e concedese os meus favores. Por outra banda, díxonos a

todas que nos consolaramos. Asegurounos que en varios asedios tiña acontecido igual

cousa, e que era a lei da guerra

Des que as miñas compañeiras deron camiñado, obrigáronas a ir a Moscú. No

reparto, eu caínl e a un boiardo32 que me fixo a súa xardineira e que me daba vinte

xostregazos cada día. Mais, como de alá a dous anos este nobre foi levado ao suplicio

da roda cunha trintena de boiardos por algunha sacudidela de palacio, aproveitei este

suceso e fuxín. Atravesei toda a Rusia, botei moito tempo servindo nas tabernas en

Riga, despois en Rostock, en Wismar, en Leipzig, en Cassel, en Utrecht, en Leyde, na

Haia e mais en Rotterdam. Funme facendo vel a entre a miseria e o oprobio, sen ter

máis que a metade dun traseiro e lembrando sempre que era fil a dun papa. Quíxenme

matar cen veces, mais aínda amaba a vida. Esta febleza ridícula é se cadra unha das

nosas inclinacións máis funestas. Porque: hai algo máis parvo que querer cangar

29 O aga era un oficial das tropas turcas, e os xanízaros un corpo de élite.

30 Nome antigo do Mar de Azof.

31 Xefe espiritual musumán.

32 Nobre ruso.

continuamente cun fardo que sempre queremos guindar no chan, terlle espanto ao

seu ser e aferrarse ao seu ser, agarimar, en fin, a serpe que nos devora ata que nos

teña comido o corazón?

Levo visto, nos países que o fado me fixo percorrer e nas tabernas nas que

servín, un número extraordinario de persoas que execraban a súa existencia, mais non

vin senón doce que puxeran fin voluntariamente á súa miseria: tres negros, catro

ingleses, catro xenebrinos e un profesor alemán chamado Robeck33. Acabei como

doméstica na casa do xudeu don Issacar e el púxome á vosa beira, miña fermosa

señorita. Eu ligueime ao voso destino e estiven máis ocupada polas vosas aventuras

que polas miñas. Mesmo nin vos chegaría a falar nunca das miñas desgrazas se vos

non me picarades un pouco e se non fose costume, nun navío, contar historias para se

distraer. En fin, miña señorita, eu teño experiencia e coñezo o mundo; dádevos un

contento: invitade a cada pasaxeiro a vos contar a súa historia, e se atopades un só

que non teña maldecido a miúdo a súa vida e que non se teña dito a miúdo que el era o

máis desgraciado dos homes lanzádeme ao mar de cabeza.

33 J. Robeck escribíu en 1736 un tratado sobre o suicidio e afogouse en 1739.

CAPÍTULO 13

COMO CÁNDIDO SE VIU OBRIGADO A SEPARARSE

DA FERMOSA CUNEGUNDA E MAIS DA VELLA

A fermosa Cunegunda, logo de escoitar a historia da vel a, deparoul e todas as

atencións que se debía a unha persoa do seu rango e do seu mérito. E aceptou a

proposta: invitou a todos os pasaxeiros, un tras do outro, a l e contar as súas

aventuras. Cándido e mais ela recoñeceron que a vel a tiña razón.

-‐Évos boa mágoa –dicía Cándido-‐ que o sabio Pangloss fose aforcado contra o

costume nun auto de fe: habíanos el dicir cousas admirables sobre o mal físico e sobre

o mal moral que cobren a terra e o mar, e eu habíame sentir con forza abondo para

ousar facerlle respectuosamente algunhas obxeccións.

A medida de que cada quen contaba a súa historia, o navío avanzaba. E

arribaron a Buenos Aires. Cunegunda, o capitán Cándido e mais a vel a foron xunto do

gobernador don Fernando de Ibarra y Figueroa y Mascareñas y Lampurdos y Souza34.

Este fidalgo tiña un arrual o proporcional a un home que levaba tantos apelidos.

Falábal es aos homes co desdén máis nobre, mantendo o nariz tan alto, elevando tan

despiadadamente a voz, adoptando un tono tan imponente, aparentando unha

actitude tan altiva, que todos os que o saudaban sentían a tentación de l e bater.

Gustábanl e con furor as mul eres. Cunegunda pareceul e o máis fermoso que nunca

vira na vida. A primeira cousa que fixo foi preguntar se ela non era a mul er do capitán.

A maneira como el fixo esta pregunta alarmou a Cándido. Este non se atreveu a dicir

que era a súa mul er, porque en efecto non o era. Non se atrevía a dicir que era a súa

irmá porque tampouco non a era. E inda que esta mentira tan práctica tivera estado

algún día moi de moda entre os antigos, e que puidese resultar útil para os modernos,

a súa alma era demasiado pura para traizoar a verdade.

-‐A señorita Cunegunda –dixo – debe facerme o honor de casar comigo e nós

suplicámosl e á Vosa Excelencia que se digne a realizar a nosa boda.

Don Fernando de Ibarra y Figueroa y Mascareñas y Lampurdos y Souza,

levantando o seu mostacho, sorriu amargamente e ordenoul e ao capitán Cándido que

fose pasar revista á súa compañía. Cándido obedeceu e o gobernador quedou coa

señorita Cunegunda. El declaroul e a súa paixón, prometeul e que no outro día había

casar con ela á cara da Igrexa, ou doutro xeito, segundo l e apracera aos seus

encantos. Cunegunda pedíul e un cuarto de hora para se recol er, para consultar á

vel a e para se decidir.

A vella díxolle a Cunegunda:

-‐Señorita, vós tendes setenta e dous cuarteis de nobreza e nin un óbolo; non

depende senón de vós o serdes a mul er do máis grande señor da América meridional,

que ten un fermosísimo mostacho. Seica vos pertence teimardes nunha fidelidade a

34 O nome é, evidentemente, caricaturesco.

proba de todo? Fostes violada polos búlgaros, un xudeu e un inquisidor obtiveron os

vosos favores: as desgrazas dan dereitos. Eu confeso que se estivese no voso lugar

non había ter escrúpulo ningún en casar co señor gobernador e en facer a fortuna do

señor capitán Cándido.

En canto que a vela estaba a falar con toda a prudencia que dan a idade e a

experiencia, viuse entrar no porto un navío pequeno. Levaba un alcaide e algúns

alguacís35.

Velaí o que pasara:

Moi ben adiviñara a vel a que fora un franciscano de grandes mangas o que

roubara o diñeiro e mais as xoias de Cunegunda na vila de Badajoz cando ela fuxía a

toda présa. Este frade quíxol e vender algunhas das pedrarías a un xoieiro. O

comerciante recoñeceunas como as do Gran Inquisidor. O franciscano, antes de ser

aforcado, confesou que as roubara: indicou as persoas e o camiño que levaban. A

fuxida de Cunegunda e mais de Cándido era xa coñecida. Seguíronos a Cádiz e

enviaron sen perda de tempo un navío para perseguilos.

O navío atopábase xa no porto de Buenos Aires. Espal ouse o rumor de que ía

desembarcar un alcaide e que viñan perseguindo aos asasinos de Monseñor o Grande

Inquisidor. A prudente vel a viu no instante todo o que cumpría facer.

-‐Vós non podedes fuxir –díxolle a Cunegunda-‐ e non tendes nada que temer:

vós non fostes quen matou a Monseñor e, por parte, o gobernador, que vos ama, non

ha permitir que vos maltraten. Quedade.

E vaise correndiño xunta Cándido:

-‐Fuxide –dille-‐ ou de aquí a unha hora ides ser queimado.

Non había un momento que perder, mais…como separarse de Cunegunda? E

onde refuxiarse

35 O alcaide era un funcionario da Xustiza española e os alguacís, seus axudantes.

CAPÍTULO 14

COMO FORON RECIBIDOS

CÁNDIDO E CACAMBÓ ENTRE OS XESUÍTAS

Cándido trouxera de Cádiz un criado coma os que se atopan moito nas costas

de España e nas colonias. Era un cuarto de español36, nacido dun mestizo no

Tucumán. Fora monaguil o, sacristán, mariñeiro, frade, axente de comercio, soldado e

lacaio. Chamábanlle Cacambó37 e quería moito ao seu amo, porque seu amo era moi

bo home. Enselou el axiña os dous cabalos andaluces.

-‐Vamos, mi amo, sigamos o consel o da vel a. Marchemos á carreira sen

mirarmos atrás nosa.

Cándido verteu bágoas:

-‐Oh, miña querida Cunegunda! Cómpre que vos abandone cando o señor

gobernador vai realizar a nosa boda? Cunegunda traída de tan lonxe, que será de vós?

-‐Ha facer o que poida –dixo Cacambo-‐ As muleres nunca se molestan por elas:

Deus prové. Corramos.

–Onde me levas? Onde imos? Que habemos nós facer sen Cunegunda? –

preguntaba Cándido.

-‐Por Santiago de Compostela! –dixo Cacambó-‐ Iadeslle facer a guerra aos

xesuítas, vaiamos facela a prol deles: eu coñezo ben os camiños e heivos levar ao seu

reino38. Han estar encantados de ter un capitán que sexa quen de facer o exercicio á

búlgara. Ides facer unha fortuna prodixiosa: cando un non atopa proveito nun mundo,

atópao noutro. É unha grande ledicia ver e facer cousas novas.

-‐Daquela xa estiveches no Paraguai? –preguntou Cándido.

-‐E mais si! –respondeu Cacambó-‐ Funvos fámulo no colexio da Asunción39 e

coñézovos o goberno de los padres como coñezo as rúas de Cádiz. É unha cousa

admirable o goberno ese. O reino ten xa máis de trescentas leguas de diámetro e está

dividido en trinta provincias40. Alá los padres teñen todo e os pobos nada. É a obra

36 Era un cuarterón, fillo de branco e mestiza ou de branca e mestizo.

37 Sen dúbida este nome inspírase no do topónimo Coquimbo (lido á francesa resulta aínda máis semellante), cidade de Chile que formaba parte do antigo Tucumán, moito máis amplo daquela que a actual provincia arxentina.

38 A provincia eclesiástica dos xesuítas no Paraguai chegou a constituír unha caste de “Estado dentro do Estado”, enfrentándose á coroa española e á autoridade relixiosa xa no século XVII a través dun exército indíxena creado por eles. O enfrontamento definitivo, que lles valeu a expulsión, debeuse á negativa deles a aceptaren a entrega da colonia do Sacramento a Portugal alentando a sublevación india de 1753.

39 A capital do Paraguai.

. 40 Os xesuitas estableceron unha administración baseada nas chamadas reducciones, unhas trinta, rexidas e organizadas por eles baixo un estrito sistema comunitario. Voltaire, que xa era dende décadas hostil aos mestra da razón e da xustiza. Canto a min, non vexo cousa máis divina que los padres,

que aquí l es fan a guerra ao rei de España e ao rei de Portugal e en Europa confesan a

eses reis, que aquí matan españois e en Madrid envíanos para o ceo. Iso encántame.

Avancemos, ides ser o máis feliz de todos os homes. Que ledicia han ter los padres

cando saiban que l es ven un capitán que sabe o exercicio búlgaro!

Ao que chegaron á primeira barreira, Cacambó díxol e á avanzada da garda que

un capitán pedía falar con Monseñor o Comandante. Foron advertir a garda principal.

Un oficial paraguaiano correu aos pés do comandante a dar parte da noticia. Cándido

e Cacambó foron primeiro desarmados e quitáronl es os seus dous cabalos andaluces.

Os dous estranxeiros son introducidos no medio de dúas fileiras de soldados. O

comandante estaba no extremo, co bonete de tres cornos na cabeza, o hábito

arregazado, a espada a un lado e o espontón41 na man. Fixo un aceno e, coa mesma,

vintecatro soldados rodean aos recén chegados. Un sarxento dil es que cómpre

agardar, que o comandante non pode falarlles, que o reverendo padre provincial non

permite que ningún español abra a boca máis que na súa presenza e que permaneza

máis de tres horas no país.

-‐E onde está o reverendo padre provincial? –pregunta Cacambó.

–Está pasando revista despois de dicir misa -‐respondeu o sarxento-‐ e non

habedes poder bicar as súas esporas senón de aquí a tres horas.

-‐Mais –dixo Cacambó-‐ o señor capitán, que morre coa fame coma min, non é

español: é alemán. Non poderiamos almorzar mentres esperamos a Súa Reverencia?

O sarxento foi ao dereitiño darlle conta deste discurso ao comandante.

-‐Deus sexa louvado! –dixo este-‐ Como é alemán pódol e falar: que o traian á

miña enramada.

Coa mesma, levaron a Cándido a un gabinete entre a vexetación, adornado

cunha bonita columnata de mármore verde e ouro e gradeados que encerraban

papagaios, colibrís, paxaros-‐mosca, pintadas e os paxaros máis insólitos. Un excelente

almorzo estaba preparado en xerros de ouro e, en canto que os paraguaianos

comeron mil o en cuncos de madeira, en campo aberto e baixo o ardor do sol, o

reverendo padre comandante entrou na enramada.

Era un mozo moi fermoso, co rostro cheíño, bastante branco, fazulas

coloradas, cel a alta, ol o vivo, orel a rubia, beizos vermel os, e aspecto fachendoso

mais cunha fachenda que non era nin a dun español nin a dun xesuíta. Volvéronl es a

Cándido e a Cacambó as súas armas, das que antes se apoderaran, e mais os dous

cabalos andaluces. Cacambó deul es de comer avea a carón da enramada, sen deixar

de manter o ol o sobre deles, por temor a unha sorpresa.

xesuítas, presenta en Cándido estas comunidades como unha pura explotación dos indios, pero posteriormente fará un xuízo máis matizado

41 Especie de lanza ou pica que utilizaban os oficiais de infantaría.

Cándido bicou primeiro o baixo do hábito do comandante e logo puxéronse á

mesa.

-‐Daquela sodes alemán? –preguntoul e o xesuíta nesa lingua.

–Si, meu reverendo padre. –respondeu Cándido.

Un e mais outro, ao pronunciaren estas palabras, olábanse cunha extrema

sorpresa, e cunha emoción que non daban dominado.

-‐E de que país da Alemaña sodes vós? –preguntou o xesuíta.

–Da suxa rexión de Westfalia –respondeu Cándido-‐ Nacín no castelo de

Thunder-‐ten-‐tronckh.

-‐Vállame o ceo! Será posible? –exclamou o comandante.

-‐Que milagre! –exclamou Cándido.

-‐Sodes vós? –preguntou o comandante.

–Non é posible! -‐púxose Cándido.

Os dous se deixan caír de costas, abrázanse e verten regueiros de bágoas.

-‐O que! Sodes vós, meu reverendo padre? Vós o irmán da fermosa Cunegunda!

Vós que fostes morto polos búlgaros! Vós o fil o do señor barón! Vós xesuíta no

Paraguai! Cómpre recoñecer que este mundo é unha estraña cousa. Oh, Pangloss,

Pangloss! Que satisfeito estariades se non vos chegasen a aforcar!

O comandante mandou que se retirasen os escravos negros e os paraguaianos

que servían de beber en vasos de cristal de roca. Deu mil veces grazas a Deus e a San

Ignacio. Tiña a Cándido apertado entre os seus brazos e os seus rostros estaban

bañados de pranto.

-‐Aínda quedariades máis sorprendido, mais conmovido, máis fóra de vós

mesmo –dixo Cándido-‐ se eu vos dixese que a señorita Cunegunda, que vós crestes

destripada, está chea de saúde.

-‐Onde?

-‐Na vosa veciñanza, na residencia do señor gobernador de Buenos Aires. E eu

viña para vos facer a guerra.

Cada palabra que eles pronunciaron nesa longa conversación acumulaba

prodixio enriba de prodixio. A súa alma enteiriña voaba por riba da súa lingua,

permanecía atenta nas súas orel as e escintilante nos seus ol os. Como eran alemáns,

estiveron á mesa moito tempo, na espera do reverendo padre provincial. E o

comandante faloul e así ao seu querido Cándido:

CAPÍTULO 15

COMO CÁNDIDO MATOU O IRMÁN DA SÚA QUERIDA CUNEGUNDA

-‐Toda a miña vida hei ter presente na memoria o día horrible no que vin matar

a meu pai e miña nai e violar a miña irmá. Ao que os búlgaros se retiraron, a xente non

deu atopado a esta adorable irmá e meteu nunha carreta a meu pai, a miña nai e a

min, a dúas criadas e dous rapaciños degolados, para nos levar a enterrar nunha

capela dos xesuítas, a dúas leguas do castelo dos meus devanceiros. Un xesuíta

botounos auga bendita. Estaba terriblemente salgada. Unhas gotiñas dela

entráronme nos ol os. O padre decatouse de que a miña pálpebra facía un pequeno

movemento, púxome a súa man enriba do corazón e sentíuno palpitar. Socorréronme

e ao cabo de tres semanas nin se notaba. Vós sabedes, meu querido Cándido, que eu

era moi garrido; pois volvínme aínda máis. Así, o reverendo padre Croust42, superior

da casa, tomou por min a máis tenra amizade e deume o hábito de novicio. Algún

tempo despois fun enviado a Roma. O Padre Xeneral tiña necesidade dunha leva de

xesuítas mozos alemáns. Os soberanos do Paraguai admiten os menos xesuítas

españois que poden; prefiren os estranxeiros, pois coidan que os dominan mel or. O

reverendo padre xeneral xulgoume axeitado para ir trabal ar nesa viña. Marchamos un

polaco, un tirolés e mais eu. En chegando, fun honrado co subdiaconado e unha

tenencia; hoxe son coronel e sacerdote. Nós dámosl e un vigoroso recibimento ás

tropas do rei de España: asegúrovos que han ser excomungadas e batidas. A

Providencia envíavos aquí para nos secundar. Mais: évos certo que a miña querida

irmá Cunegunda está na veciñanza, na residencia do señor gobernador de Buenos

Aires?

Cándido aseguroul e mediante xuramento que non había cousa máis certa. As

súas bágoas volveron de novo a correr.

O barón non podía cansarse de abrazar a Cándido; chamábal e seu irmán e seu

salvador.

-‐Ah! Se cadra –díxolle-‐ habemos poder entrar xuntos como vencedores na

cidade, meu querido Cándido, e recuperar á miña irmá Cunegunda.

–É todo o que eu desexo –dixo Cándido-‐ porque eu contaba de casar con ela, e

aínda o espero.

-‐Vós, insolente! –respondeu o barón-‐ Teriades a ousadía de casardes coa miña

irmá, que ten setenta e dous cuarteis de nobreza! Atópovos ben desvergoñado ao vos

atreverdes a falarme dun propósito tan temerario!

Cándido, petrificado por un discurso tal, respondeule:

-‐Meu reverendo padre, nin todos os cuarteis de nobreza do mundo teñen nada

que facer. Eu tirei a vosa irmá dos brazos dun xudeu e dun inquisidor; ela tenme

42 Apelido dun xesuíta que intentara prexudicar a Voltaire.

obrigas de abondo e quere casar comigo. Mestre Pangloss sempre me dixo que os

homes son iguais, e eu asegúrovos que hei casar con ela.

-‐Habémolo ver, loubán! –dixo o xesuíta barón de Thunder-‐ten-‐tronckh.

E, ao mesmo tempo, deul e unha forte golpe coa prancha da súa espada no

rostro. Cándido tira a súa ao instante e afúndea deica a empuñadura no ventre do

barón xesuíta, mais, ao retirala toda fumegante, botouse a chorar:

-‐Malpocado! Meu Deus! –púxose – Matei o meu antigo amo, o meu amigo, o

meu cuñado. Son a mel or persoa do mundo e xa levo matado tres homes. E deles

tres, dous son sacerdotes.

Cacambó, que estaba de centinela na porta da enramada, acudíu.

-‐Non nos queda senón vendermos cara a nosa vida –dille o seu amo-‐ Sen

dúbida van entrar na enramada: cómpre morrermos coas armas na man.

Cacambó, que xa tiña visto moitas outras, non perdeu en absoluto a cabeza.

Colleu o hábito de xesuíta que levaba o barón, púxol o por riba a Cándido, deul e o

bonete cadrado do morto e fíxoo montar dacabalo. Todo se fixo nun chiscar de ol o.

-‐Galopemos, mi amo. Todo o mundo vos ha tomar por un xesuíta que vai dar

ordes. E nos teremos pasado as fronteiras antes de que poidan correr atrás nosa.

Estaba xa a voar, en canto que pronunciaba estas palabras e berraba en

español:

-‐Paso, paso ao reverendo Padre Coronel!

CAPÍTULO 16

O QUE LLES ACONTECEU AOS DOUS VIAXEIROS

CON DÚAS RAPAZAS, DOUS SIMIOS

E OS SALVAXES CHAMADOS ORELLÓNS

Cándido e o seu criado estaban xa alén das barreiras e aínda ninguén no

campamento sabía da morte do xesuíta alemán. O vixiante Cacambó tivera coidado

de encher o saco con pan, chocolate, xamón, froita e algunhas medidas de viño.

Mergul áronse eles cos seus cabalos andaluces nun país descoñecido no que non

descubriron camiño ningún. Finalmente, presentouse diante súa un fermoso prado.

Os nosos dous viaxeiros deixaron pacer as monturas. Cacambó proponl e ao seu amo

comer e ponse a l e dar exemplo.

-‐Cómo queres ti -‐dicíalle Cándido-‐ que eu me poña a comer xamón cando

matei o fil o do señor barón e me vexo condeado a non volver a ver a fermosa

Cunegunda na miña vida? Para que me vai servir prolongar os meus miserables días,

pois que debo arrastralos lonxe dela entre o remordemento e a desesperación? E que

ha dicir o Journal de Trévoux43?

En falando así, non deixaba el de comer. O sol estábase pondo. Os dous

extraviados oiron uns gritos curtos que semel aban ceibados por mul eres. Eles non

sabían se estes gritos eran de dor ou de alegría, mais erguéronse ao socato con esa

inquedanza e esa alarma que nun país descoñecido inspira todo. Os clamores partían

de dúas rapazas todas núas que corrían saltaricando pola beira do prado en canto que

dous simios as perseguían mordéndol es as nádegas. Cándido doeuse delas.

Aprendera a disparar cos búlgaros e sería quen de l e atinar a unha avelá nun mato sen

tocar as fol as. Col e o seu fusil español de dous tiros, dispara e mata os dous simios.

-‐Louvado sexa Deus, meu querido Cacambó! Acabo de librar dun grande

perigo estas dúas criaturas. Se cometín un gran pecado ao matar un inquisidor e un

xesuíta, pagueino ben en l es salvando a vida a estas dúas rapazas. Son se cadra unhas

nobres damas e esta aventura hanos procurar moi grandes avantaxes no país.

Ía continuar, mais a lingua paralizóusel e cando viu a estas dúas rapazas

abrazaren tenramente os dous simios, desfacérense en bágoas enriba dos seus corpos

e encheren o aire cos berros máis amargurentos.

-‐Non agardaba eu tanta bondade de alma –díxolle el finalmente a Cacambó, o

que l e replicou:

-‐Fixestes unha bonita obra mestra, mi amo. Matastes os dous namorados

destas dúas mozas!

43 Periódico fundado polos xesuítas que dende hai anos viña atacando a Voltaire e os enciclopedistas.

-‐Os seus namorados! Será posible? Andades a vos burlar de min, Cacambó.

Como vos vou crer?

-‐Querido amo, –recomenzou Cacambó-‐ vós asombrádesvos sempre de todo.

Por que atopades tan estraño que nalgúns países existan simios que obteñen os

favores das damas? Eles son a cuarta parte de home, de igual maneira que eu son un

cuarto de español.

-‐Malpocado! –seguíu Cándido-‐ Lémbrome terlle oído dicir a mestre Pangloss

que noutro tempo tiñan acontecido accidentes semel antes e que esas mesturas tiñan

producido exipáns, faunos e sátiros44 que foran vistos por distintos personaxes da

antigüidade, mais eu tomaba iso por fabulacións.

-‐Debedes quedar convencido arestora de que é verdade –dixo Cacambó-‐ E xa

vedes como se comportan as persoas que non teñen recibido certa educación. Todo o

que eu temo é que estas damas non nos fagan algunha cousa ruín.

Estas sólidas reflexións induciron a Cándido a se afastar do prado e se

mergul ar nun bosque. Alá ceou con Cacambó e ambos os dous, despois de teren

maldecido ao inquisidor de Portugal, ao gobernador de Buenos Aires e mais ao barón,

adormeceron enriba do musgo. Cando acordaron, sentiron que non se daban

remexido. A razón era que durante a noite, os orel óns45, os habitantes do país, a quen

as dúas damas os denunciaran, agarrotáranos con cordas de cortizas de árbores.

Estaban rodeados por unha cincuentena de orel óns, todos nús, armados de flechas,

mocas e machadas de seixo. Uns estaban a facer ferver unha enorme caldeira, outros

estaban a preparar espetos, e todos estaban a berrar: “É un xesuíta, é un xesuíta!

Habémonos vengar e facer unha boa encherola. Comamos xesuíta, comamos

xesuíta!”

-‐Xa vos eu dixera, meu querido amo –exclamou tristemente Cacambó-‐ que

estas dúas rapazas nola habían xogar ben!

Cándido, ol ando a caldeira e os espetos, exclamou:

-‐Vannos asar ou ferver, seguramente. Ah! Que había dicir mestre Pangloss se

vira como a pura natureza está feita? Todo está ben, de acordo, mais confeso que é

ben cruel ter perdido á señorita Cunegunda e ser posto no espeto polos orel óns.

Cacambó non perdía nunca a cabeza.

-‐Non desesperedes por nada –díxolle ao desolado Cándido-‐ Eu entendo a

xerga destes pobos e vou falar con eles.

44 Exipáns, faunos e sátiros son, todos tres, seres mitolóxicos en parte humanos e en parte animais.

45 Garcilaso de la Vega O Inca fala, no século XVII duns indios de orellas deformadas por levaren pesados pendentes. Voltaire píntaos dunha maneira caricatural presentándoos, por unha banda, dun xeito moi primario, e pola outra captando retórica e conceptos propios do mundo “civilizado”.

-‐Non deixedes de l es significar –dixo Cándido-‐ a terrible inhumanidade que é

cociñar a xente, e o pouco cristián que é.

-‐Meus señores, -‐púxose Cacambó-‐ seica contades con comer hoxe un xesuíta?

Está moi ben feito: non hai cousa máis xusta que tratar así aos seus inimigos. En

efecto, o dereito natural apréndenos a matar o noso próximo, e é así como se actúa en

toda a terra. Se nós non utilizamos o dereito a comelo é porque temos outros xeitos

de nos dar unha boa encherola. Mais vós non tedes os mesmos recursos ca nós. De

certo que vale máis comer os inimigos do que abandonar aos corvos e ás gral as o

froito da victoria. Mais, meus señores, vós non habiades querer matar os vosos

amigos. Vós coidades poñer un xesuíta no espeto e mais é o voso defensor, é o

inimigo dos vosos inimigos o que ides asar. Canto a min, eu nacín no voso país. O

señor que aquí vedes é meu amo, e ben lonxe de el ser un xesuíta, acaba de matar un

xesuíta: vai vestido cos seus despoxos. Velaí o motivo do voso erro. Para

comprobardes o que vos digo, col ede o seu hábito, levádeo á primeira barreira do

reino de los padres e informádevos se meu amo non matou un oficial xesuíta. Ides

precisar pouco tempo. Sempre nos habedes poder comer, se encontrades que vos eu

mentín. Mais, se é que vos dixen a verdade, de abondo coñecedes os principios do

dereito público, os costumes e as leis para non nos graciardes.

Os orel óns atoparon este discurso moi razoable e deputaron a dous notables

para írense informar con dilixencia da verdade. Os dous deputados cumpriron a súa

misión como persoas intelixentes e volveron de contadiño traendo boas novas. Os

orel óns desataron os seus dous prisioneiros, fixéronl es toda sorte de atencións,

ofrecéronl es rapazas, déronl es víveres e conducíronos deica os confíns dos seus

estados, gritando cheos de ledicia: “Non é xesuíta, non é xesuíta!”

Cándido non cansaba de admirar o motivo da súa libertación.

-‐¡Que pobo! –dicía el-‐ ¡Que homes! ¡Que costumes! Se eu non tivera a fortuna

de atravesar cunha gran estocada o corpo do irmán da señorita Cunegunda,

comíanme sen remisión. Mais, despois de todo, a pura natureza é boa, pois que estas

xentes, en lugar de me comeren, fíxéronme mil galanuras des que souberon que eu

non era xesuíta.

CAPÍTULO 17

CHEGADA DE CÁNDIDO E DO SEU CRIADO

AO PAÍS DE ELDORADO, E O QUE ELES ALÁ VIRON

Ao que estiveron nas fronteiras dos orel óns, díxol e Cacambó a Cándido:

-‐Ben vedes que este hemisferio non val máis que o outro. Crédeme, volvamos

a Europa o máis axiña.

-‐E como volver? –preguntou Cándido-‐ E onde ir? Se vou para o meu país, os

búlgaros e os ávaros están a degolar todo, se volvo para Portugal quéimanme, se

quedamos neste país arriscámonos en todo momento a que nos poñan no espeto.

Mais: como resolverse a deixar a parte do mundo onde vive a señorita Cunegunda?

-‐Viremos cara a Caiena46 –dixo Cacambó-‐ Alá habemos atopar franceses, que

van por todo o mundo. Hannos poder axudar. Se cadra Deus se doerá de nós.

Non era doado chegar ata Caiena. Eles sabían máis ou menos por que lado

cumpría ir, pero por todas partes había terribles obstáculos como montañas, ríos,

cavorcos, bandidos e salvaxes. Os seus cabalos morreron de fatiga, as súas provisións

fóronse consumindo, andiveron a se alimentar un mes enteiro de froitos salvaxes e

atopáronse finalmente cabo dun riacho bordeado por coqueiros que mantiveron a súa

vida e as súas esperanzas.

Cacambó, que daba sempre tan bos consel os coma a vel a, díxol e a Cándido:

-‐Non podemos máis, xa levamos camiñado abondo. Estou avistando unha

canoa vacía na beira, enchámola de cocos, botémonos nesa barquiña e deixémonos

transportar pola corrente; un río leva sempre a algún lugar habitado. Se é que non

damos topado cousas agradables, cando menos habemos topar cousas novas.

-‐Vaiamos –dixo Cándido-‐ Encomendémonos á Providencia.

Vogaron algunhas leguas entre ribeiras, quer floridas quer áridas, quer chans

quer escarpadas. O río ía sempre ancheando; finalmente perdíase baixo unha bóveda

de penedos arrepiantes que se erguían deica o ceo. Os dous viaxeiros tiveron a

afouteza de se abandonaren ás augas so a bóveda. O río, entalado neste lugar,

levounos cunha rapidez e un ruído horrible. De alá a vintecatro horas volveron ver o

día, mais a súa canoa esfragouse contra os baixos. Tiveron que se arrastrar de penedo

en penedo durante unha legua enteira. Finalmente descubriron un horizonte inmenso

bordeado por montañas inaccesibles. O país víase cultivado por pracer tanto como por

necesidade; por todas partes o útil era agradable. Os camiños estaban cubertos, ou

mel or adornados, de vehículos dunha forma e unha materia bril ante que

transportaban homes e mul eres de beleza singular e que eran arrastrados por grosos

46 Capital da colonia francesa da Güiana.

carneiros vermel os máis veloces que os máis fermosos cabalos de Andalucía, de

Tetuán e de Mequinez.

-‐Velaí, polo tanto –dixo Cándido-‐ un país que vale máis do que a Westfalia.

Botou pé a terra con Cacambó a rentes da primeira aldea que atopou. Uns

rapaces da aldea, cubertos de brocados de ouro todos rachados, estaban a xogar con

pel os á entrada do burgo. Os nosos dous homes do outro mundo divertíronse en

miralos. Os seus pel os eran unhas pezas ancheiras e redondas, amarelas, vermel as e

verdes que escintilaban de xeito singular. Aos viaxeiros entráronl es desexos de

recol er algunhas delas: eran ouro, eran esmeraldas e rubís, dos que o mais pequeniño

tería sido o máximo ornato do trono do Mogol.

-‐Sen dúbida -‐dixo Cacambó-‐ eses rapaces son os filos do rei do país que están

a xogar cos pel os.

O magister da aldea apareceu nese momento para os facer volver dentro da

escola. -‐Velaí –dixo Cándido-‐ o preceptor da familia real.

Os rilotes abandonaron de contado o xogo, deixando polo chan os seus pelos

e todo o que lles servira para os seus divertimentos. Cándido recól eos, vai correndo

onde o preceptor e preséntal os humildemente, dándol e a entender con acenos que

Súas Altezas Reais esqueceran o seu ouro e as súas pedras preciosas. O magister da

aldea, sorrindo, tirou con eles ao chan, mirou un momentiño para a cara de Cándido

con moita sorpresa e seguíu o seu camiño.

Os viaxeiros non deixaron de recol er o ouro, os rubís e as esmeraldas.

-‐Onde estamos? –exclamou Cándido-‐ Moi ben educados teñen que estar os

fillos dos reis deste país, pois que l es aprenden a desprezaren o ouro e as pedras

preciosas.

Cacambó estaba tan sorprendido como Cándido. Achegáronse finalmente á

primeira casa da aldea. Estaba construída coma un palacio de Europa. Unha chea de

xente se acugulaba á porta, e aínda máis no interior. Deixábase oír unha música moi

agradable e deixábase ulir un delicioso recendo de cociña. Cacambó achegouse á

porta e sentíu que falaban peruano. Era a súa lingua materna, por que todo o mundo

sabe que Cacambó nacera en Tucumán, nunha aldea na que non coñecían senón esta

lingua. -‐Vouvos servir de intérprete –díxolle a Cándido-‐ Entremos, esta é unha

taberna.

Coa mesma, dous mozos e dúas mozas da hospedaría, vestidos de pano de

ouro e cos cabelos recol eitos con cintas, invítanos a se sentaren á mesa. Serviron

catro potadas de caldos gornecidos cada ún con dous papagaios, un cóndor fervido

que pesaba dúascentas libras, dous monos asados dun gusto excelente, trescentos

colibrís nun prato e seicentos paxaros-‐mosca noutro, mol os exquisitos, doces

deliciosos, todo en pratos dunha especie de cristal de roca. Os mozos e mozas da

hospedaría vertían varios licores feitos de cana de azucre.

Os comensais eran maiormente mercadores e carreteiros, todos dunha

extrema cortesía, que l e fixeron algunhas preguntas a Cacambó coa discreción máis

circunspecta e responderon ás súas de xeito que o satisfixesen.

Ao que remataron a comida, Cacambó, igual que Cándido, creu pagar abondo

o seu escote botando enriba da mesa dúas destas anchas pezas que recol era. O

hospedeiro e a hospedeira escacharon a rir e tiveron que termar da barriga un bo

anaco. Por fin, repuxéronse:

-‐Meus señores –dixo o hospedeiro-‐ ben vemos que sodes estranxeiros. Nós non

estamos afeitos a velos. Perdón se nos botamos a rir cando vós nos ofrecestes en pago

os callaos dos nosos camiños. Sen dúbida non tendes moeda do país, mais non é

necesario tela para xantar aquí. Todas as hostarías establecidas para a comodidade do

comercio son pagadas polo goberno. Vós comestes mal aquí porque é unha pobre

aldea, mais por todas as outras partes hanvos recibir como merecedes.

Cacambó explicábale a Cándido todos os discursos do hospedeiro e Cándido

escoitábaos coa mesma admiración e o mesmo aglaio con que o seu amigo os

traducía.

-‐Cal é logo este país –dicían un e mais o outro-‐ descoñecido para todo o resto

da terra, no que toda a natureza é dunha índole tan diferente á nosa? É

probablemente o país no que todo vai ben, porque cómpre absolutamente que haxa

un desa índole. E diga o que diga mestre Pangloss, téñome decatado moitas veces de

que todo ía mal na Westfalia.

CAPÍTULO 18

O QUE ELES VIRON NO PAÍS DE ELDORADO

Cacambó testemuñoul e ao seu hospedeiro toda a súa curiosidade. O

hospedeiro díxol e:

-‐Eu son moi ignorante e seino ben, mais temos aquí un vel iño retirado da corte

que é o home máis sabio do reino e o máis comunicativo.

Coa mesma, leva a Cacambó a casa do veliño. Cándido non facía senón de

personaxe secundario e acompañaba ao seu criado. Entraron nunha casa moi sinxela

porque a porta só era de prata e os artesoados das estancias só eran de ouro, mais

trabal ados con tanto gusto que os artesoados máis ricos non o daban eclipsado. A

antecámara, de certo, estaba só incrustada de rubís e de esmeraldas, mais a orde con

que todo estaba arranxado compensaba ben esta extremada sinxeleza.

O vel iño recibíu os dous estranxeiros enriba dun sofá acolchoado con plumas

de colibrí e mandou que l es presentasen licores en xerros de diamante, despois do cal

satisfixo a curiosidade deles nestes termos:

-‐Eu teño cento setenta e dous anos e souben polo finado de meu pai, escudeiro

do rei, das asombrosas revolucións do Perú das que el fora testemuña. O reino onde

nós estamos é a antiga patria dos Incas, que saíron dela con moita imprudencia para

iren subxugar unha parte do mundo e foron finalmente destruídos polos españois. Os

príncipes da súa familia que permaneceron no seu país natal foron máis sabios.

Ordenaron, co consentemento da nación, que ningún habitante había nunca saír do

noso pequeno reino. E é iso o que nos conservou a nosa inocencia e a nosa felicidade.

Os españois tiveron un coñecemento confuso deste país: déronl e o nome de El

Dorado, e un inglés chamado cabaleiro Raleigh achegouse mesmo a el hai uns cen

anos47. Mais, como nós estamos rodeados por penedos inabordables e cavorcos,

temos estado sempre ata agora ao abeiro da rapacidade das nacións de Europa, que

teñen un furor inconcebible polos cal aos e polo fango do noso chan e que, para os

obteren, serían quen de matar ata o derradeiro de nós todos.

A conversa foi longa; xirou arredor da forma de goberno, dos costumes, das

mul eres, dos espectáculos públicos e das artes. Finalmente Cándido, que seguía a ter

gusto pola metafísica, mandou preguntar por Cacambó se no país había algunha

relixión. O veliño púxose un pouco rubio:

-‐Como podedes dubidalo! –dixo-‐ Seica nos tomades por uns ingratos?

Cacambó preguntou humildemente cal era a relixión de Eldorado. O veliño

volveuse poñer rubio:

47 Walter Raleigh explorou en 1695 a rexión das Güianas, na percura de Eldorado.

-‐Seica pode haber dúas relixións? –preguntou-‐ Nós temos, coido que, a

relixión de todo o mundo. Adoramos a Deus da noite á mañá.

-‐Non adorades máis que un Deus só? –dixo Cacambó que seguía a servir de

intérprete para as dúbidas de Cándido.

–Evidentemente que non existen dous, nin tres, nin catro. –dixo o velliño-‐

Confeso que as xentes do voso mundo fan preguntas ben singulares.

Cándido non cansaba de mandar facer preguntas a ese bo veliño e quixo saber

como se rogaba a Deus en Eldorado.

-‐Nós non lle rogamos nada. –dixo o bo e respectable sabio-‐ Nós non temos

nada que l e pedir: el deunos todo o que nos cómpre e nós dámosl e as grazas sen

cesar. Cándido tivo curiosidade por ver sacerdotes e mandou preguntar onde

estaban. O bo do vel iño sorríu:

-‐Meus amigos, –dixo-‐ nós todos somos sacerdotes. O rei e todos os cabezas

de familia cantan cánticos de acción de grazas solemnemente todas as mañás e son

acompañados por cinco ou seis mil músicos.

-‐O que! Vós non tendes frades que ensinan, que disputan, que gobernan, que

conspiran e que mandan queimar á xente que non é da súa opinión?

-‐Teriamos que estar tolos –dixo o velliño-‐ Nós todos temos aquí a mesma

opinión e non entendemos o que queredes cos vosos frades.

Cándido estaba extasiado ante todos estes discursos e dicía para si mesmo:

-‐Isto é ben diferente da Westfalia e do castelo do señor barón. Se o noso amigo

Pangloss tivera visto Eldorado, nunca máis tería dito que o castelo de Thunder-‐ten-‐

tronckh era o mel oriño que había na terra. Éche ben certo que cómpre viaxar.

Despois desta longa conversa, o bo do vel iño mandou xunguir seis carneiros a

unha carroza e deul e doce dos seus domésticos aos dous viaxeiros para os levar a

palacio. -‐Desculpade –díxolles-‐ se a miña idade me priva do honor de vos acompañar. O

rei havos recibir dunha maneira da que non habedes quedar descontentos, e vós

habedes perdoar sen dúbida os costumes do país, se é que hai algúns deles que vos

desagradan.

Cándido e Cacambó soben en carroza; os seis carneiros voaban, e en menos de

catro horas chegaron ao palacio do rei, situado a un extremo da capital. O portal era

de douscentos vinte pés de alto e de cen de ancho; é imposible expresar cal era a

materia de que estaba feito. De abondo vemos qué superioridade prodixiosa debía ela

ter sobre eses cal aos e sobre esa area que nós chamamos ouro e pedras preciosas.

Vinte fermosas rapazas da garda recibiron a Cándido e Cacambó ao baixaren

da carroza, conducíronos aos baños e vestíronos con roupas de tecido de plumaxe de

colibrí, despois do cal os e as grandes oficiais da coroa leváronos á estancia de Súa

Maxestade no medio de dúas fileiras, cada unha de mil músicos, seguindo o uso

ordinario. Cando se foron achegando á sala do trono, Cacambó preguntoul e a un gran

oficial como cumpría facer para saúdar a Súa Maxestade: se é que se botaban de

xionl os ou co ventre no chan, se é que puñan as mans enriba da cabeza ou enriba do

traseiro, se é que lambían a poeira da sala... nunha palabra: cal era o ceremonial.

-‐O uso –dixo o gran oficial-‐ é abrazar o rei e bicalo dos dous lados.

Cándido e Cacambó saltaron ao pescozo de Súa Maxestade, que os recibíu con

toda a graza imaxinable e os convidou educadamente a cear.

Na espera, mostráronl es a cidade, os edificios públicos ergueitos deica as

nubes, os mercados ornados con mil columnas, as fontes de auga pura, as fontes de

auga de rosas e mais as de cana de azucre que deitaban de contino en grandes prazas

pavimentadas cunha especie de pedrarías que espal aban un recendo semellante ao

do cravo e a canela. Cándido pediu ver o Tribunal de Xustiza e a Audiencia, e

dixéronl e que non os había, que nunca se pleiteaba. Informouse de se había prisións e

dixéronl e que non. O que o sorprendeu máis e l e deu o máximo pracer foi o Palacio

das Ciencias, unha galería de dous mil pasos, toda chea de instrumentos de

matemática e de física.

Despois de teren percorrido durante toda a tarde case a milésima parte da

cidade, leváronos de novo ao palacio do rei. Cándido sentouse á mesa entre Súa

Maxestade, o seu criado Cacambó e varias damas. Nunca na vida mel or se comeu, e

nunca na vida tanto agudeza se tivo nunha cea como a que tivo Súa Maxestade.

Cacambó explicábal e os ditos enxeñosos do rei a Cándido, e mesmo traducidos

seguían a parecer ditos enxeñosos. De todo o que asombraba a Cándido, non era iso o

que menos o asombraba.

Pasaron eles un mes nesta hospedaxe. Cándido non cesaba de l e dicir a

Cacambó:

-‐É certo, meu amigo, outra vez máis, que o castelo onde eu nacín non vale o

país onde nós estamos. Mais, en fin, a señorita Cunegunda non está nel e vós tendes

sen dúbida algunha amada en Europa. Se quedamos aquí non seremos senón coma

os outros, en canto que se voltamos ao noso mundo, só con doce carneiros cargados

de cal aos de Eldorado habemos ser máis ricos que todos os reis xuntos, non habemos

ter máis inquisidores que temer e habemos poder recuperar doadamente a señorita

Cunegunda.

Este discurso agradoule a Cacambó. A un gústale tanto correr, facerse valer

entre os seus, fachendear do que un ten visto nas súas viaxes, que os dous afortunados

resolveron non o ser máis e pedirlle a Súa Maxestade licenza para marcharen.

-‐Facedes unha parvada –díxol es o rei-‐ Ben sei que o meu país é pouca cousa,

mais cando un está pasablemente nalgures, cómpre ficar alá. Eu non teño,

evidentemente, o dereito de reter os estranxeiros: é unha tiranía que non está nin nos

nosos costumes nin nas nosas leis: todos os homes son libres. Marchai cando

queirades, mais a saída é ben difícil. É imposible remontar o río rápido enriba do que

vós chegastes por milagre e que corre baixo bóvedas de rochedos. As montañas que

rodean o meu reino todo teñen dez mil pés de altura e son dereitas como mural as.

Ocupan cada unha en anchura un espazo de máis de dez leguas. Non se pode

descender delas non sendo por cavorcos. Con todo, pois que queredes por riba de

todo marchar, vou dar orde aos intendentes das máquinas para que fagan unha que

poida transportarvos comodamente. De que vos teñan levado ao outro lado das

montañas, ninguén poderá acompañarvos, porque os meus súbditos teñen promesa

feita de non saíren nunca do seu recinto, e eles son sabios de máis para romperen a

súa promesa. Pedídeme, por parte, todo o que vos apraza.

-‐Non vos pedimos á Vosa Maxestade –dixo Cacambó-‐ senón algúns carneiros

cargados de víveres, de cal aos e mais de lama do país.

O rei riu:

-‐Non concibo qué gusto ten pola nosa lama amarela a vosa xente de Europa –

dixo el-‐ mais levade toda a que queirades, e que vos faga moito ben.

De contado deu el aos seus enxeñeiros a orde de faceren unha máquina para

guindar estes dous homes extraordinarios fóra do reino. Tres mil bos físicos

trabal aron nela, estivo lista á volta de quince días e non costou máis de vinte mil óns

de libras esterlinas en moeda do país. Puxeron enriba da máquina a Cándido e

Cacambó; nela ían dous grandes carneiros vermel os enselados e embridados para l es

servir de montura des que tiveran franqueadas as montañas, vinte carneiros de carga

colmados de víveres, trinta que portaban presentes daquilo que o país ten de maior

curiosidade, e cincuenta cargados de ouro, de pedrarías e de diamantes. O rei abrazou

tenramente aos dous vagabundos.

Foi un bonito espectáculo a súa marcha e o enxeñoso xeito como foron izados,

eles e os seus carneiros, ata o alto das montañas. Os físicos tomaron licenza deles

despois de os ter deixado en seguranza e Cándido non tivo máis outro desexo nin máis

outro obxecto que ir presentar os seus carneiros á señorita Cunegunda.

-‐Temos con que lle pagar ao gobernador de Buenos Aires –dixo-‐ se é que se lle

pode poñer prezo á señorita Cunegunda. Vaiamos cara a Caiena, embarquemos, e

logo habemos ver que reino poderemos mercar.

CAPÍTULO 19

O QUE LLES ACONTECEU EN SURINAM,

E COMO CÁNDIDO TOMOU COÑECEMENTO DE MARTIÑO

A primeira xornada dos nosos dous viaxeiros foi bastante agradable. Estaban

eles animados pola idea de se veren posuidores de máis tesouros do que Asia, Europa

e África podían dar reunido. Cándido, transportado, escribiu o nome de Cunegunda

enriba das árbores. Na segunda xornada, dous dos seus carneiros afundíronse nunhas

lameiras e quedaron asolagados nelas coas súas cargas, outros dous carneiros

morreron coa fatiga uns días despois, sete ou oito pereceron coa fame nun deserto,

outros caíron por uns cavorcos á volta dalgúns días. Finalmente, logo de cen días de

marcha, non l es quedaron senón dous carneiros. Cándido díxol e a Cacambó:

-‐Meu amigo, ben vedes como as riquezas deste mundo son perecedeiras; non

hai cousa sólida non sendo a virtude e a ledicia de ver de novo á señorita Cunegunda.

-‐Recoñézoo –dixo Cacambó-‐ Mais quédannos aínda dous carneiros con máis

tesouros dos que nunca ha ter o rei de España e estou vendo ao lonxe unha cidade que

sospeito ser Surinam, pertencente aos holandeses. Estamos no remate das nosas

penas e no comezo da nosa felicidade.

En se achegando á cidade atoparon un negro estarricado no chan que non tiña

máis que a metade da súa roupa, é dicir, dun calzón de tecido azul. Faltáballe a este

pobre home a perna esquerda e a man dereita.

-‐Ai, meu Deus! –díxolle Cándido en holandés-‐ Que fas ti aí, meu amigo, no

estado horrible en que te vexo?

-‐Estou a agardar polo meu amo, o señor Vanderdendur48, o famoso negociante

-‐respondeu o negro.

-‐É o señor Vanderdendur –preguntou Cándido-‐ o que te tratou así?

-‐ Si, señor, -‐dixo o negro-‐ é o costume. Dannos un calzón de tecido por toda

roupa dúas veces no ano.Cando trabal amos nas refinarías de azucre e a moa nos pilla

o dedo, córtannos a man. Cando queremos fuxir, córtannos a perna. Eu atopeime nos

dous casos. É a ese prezo que vós comedes azucre en Europa. E mais cando miña nai

me vendeu por dez escudos patagóns49 na costa de Guinea, dicíame: “Meu fillo

querido, bendí os nosos fetiches, adóraos sempre: hante facer vivir feliz. Tes o honor

de ser escravo de Nosos Señores os brancos, e con iso ti fas a fortuna de teu pai e túa

nai”. ¡Malpocado! Non sei se eu fixen a fortuna deles, mais eles non fixeron a miña. Os

cans, os macacos e os papagaios son mil veces menos desgraciados do ca nós. Os

48 Alusión ao libreiro holandés Van Duren, que lle reclamara cartos a Voltaire e co que tivera diversos problemas.

49 Moeda de prata dos Países Baixos baixo o dominio español.

fetiches holandeses que me converteron dinme todos os domingos que nós todos

somos fil os de Adán, brancos e negros. Eu non son xenealoxista, mais se eses

predicadores contan verdade, nós todos somos fil os dos mesmos pais. Ora ben,

habédesme recoñecer que non se pode tratar á familia dun xeito máis horrible.

-‐Oh, Pangloss! –exclamou Cándido-‐ Ti non tiñas adiviñado esta abominación.

Acabouse, ao final hei ter que renunciar ao teu optimismo.

-‐Que é o optimismo? –preguntou Cacambó.

-‐Coitadiño! –púxose Cándido-‐ É a rabia de soster que todo está ben cando

estamos mal.

E vertía bágoas ao mirar para o seu negro. Chorando entrou en Surinam.

A primeira cousa da que eles se informan, é de se non hai no porto algún navío

que puidesen enviar a Buenos Aires. O home ao que se dirixiron era xustamente un

patrón español que se ofreceu a facer con eles un trato honrado. Quedou de velos

nunha taberna. Cándido e o fiel Cacambó fórono esperar a ela cos seus dous carneiros.

Cándido, que tiña o corazón nos beizos, contoulle ao español todas as súas

aventuras, e confesoul e que quería raptar á señorita Cunegunda.

-‐Heime gardar ben de vos pasar a Buenos Aires –dixo o patrón-‐ Habíanme

aforcar, e mais tamén a vós. A fermosa Cunegunda é a amante favorita de Súa

Excelencia.

Foi un lostregazo para Cándido: chorou moito tempo, e finalmente tirou á

parte a Cacambó:

-‐Velaí, meu querido amigo, -‐díxolle-‐ o que cómpre que fagas: nós levamos

cada un nos nosos petos por un valor de cinco ou seis mil óns de diamantes; ti es máis

hábil ca min, vai col er á señorita Cunegunda en Buenos Aires. Se o gobernador pon

algunha dificultade, dálle un millón. Se non se avén, dálle dous. Ti non mataches

inquisidor ningún e non han desconfiar de ti. Eu hei equipar outro navío e hei ir

agardarte a Venecia. É un país libre onde un non ten que temer nin a búlgaros ni a

ávaros, nin a xudeus nin a inquisidores50.

Cacambó aplaudíu esta sabia resolución. El estaba desesperado por se separar

dun bo amo que se fixera o seu amigo íntimo, mais o pracer de l e ser útil venceu sobre

a dor por deixalo. Abrazáronse vertendo bágoas. Cándido encomendoul e que non l e

esquecese a boa da vel a. Cacambó partíu no mesmo día. Moi bo home era ese

Cacambó.

Cándido botou aínda algún tempo en Surinam e agardou que outro patrón

quixese levalo a Italia, el e máis os dous carneiros que l e quedaban. Col eu domésticos

e mercou todo o que precisaba para unha viaxe tan longa. Ao final, o señor

Vanderdendur, amo dun gran navío, veuse presentar a el.

50 A liberdade de costumes e de expresión de Venecia era célebre.

-‐Canto queredes –preguntoul e el a este home-‐ por me levardes directamente

a Venecia a min, a miña xente, a miña equipaxe e mais os dous carneiros que aquí

vedes?

O patrón acordou que dez mil piastras51. Cándido non dubidou.

-‐Ai, ho! –dixo para si o prudente Vanderdendur-‐ Este estranxeiro dá dez mil

piastras sen relear! Ten que ser ben rico.

Logo, volvendo un momentiño despois, informouno de que non podía partir

por menos de vinte mil.

-‐Está ben, terédelas! –díxolle Cándido.

-‐Oíches! –díxose o mercader-‐ Este home dá vinte mil piastras tan doadamente

coma dez mil.

Volveu aínda e dixo que non podía levalo a Venecia por menos de trinta mil

piastras.

-‐Teredes logo trinta mil –respondeu Cándido.

-‐Ho! Ho! –volveuse dicir o mercador holandés-‐ Trinta mil piastras non l e costan

nada a este home, sen dúbida os dous carneiros portan tesouros inmensos. Non

insistamos máis, fagámonos de primeiras pagar as trinta mil piastras e despois

habemos ver.

Cándido vendeu dous diamantes pequenos, dos que o menor valía máis que

todo o diñeiro que pedía o patrón. Pagoul e por adiantado. Embarcaron os dous

carneiros. Cándido seguía nun barquiño para se unir ao navío na rada. O patrón escol e

o momento, pon as velas e desamarra. O vento favoréceo. Cándido, confuso e

estupefacto, pérdeo axiña de vista.

-‐Malpocado de min! –berrou-‐ Velaí unha xogada digna do vello mundo.

Regresa á ribeira, afundido na dor porque finalmente perdera con que facer a

fortuna de vinte monarcas.

Diríxese xunto do xuíz holandés e, como estaba algo conturbado, peta

rudamente na porta. Entra, expón a súa aventura e grita un pouco máis do que

conviña. O xuíz comenzou por l e facer pagar dez mil piastras polo ruído que fixera,

despois escoitouno pacientemente, prometeul e examinar o seu caso tan axiña como

o mercader estivese de volta e fixo que l e pagase outras dez mil piastras polos gastos

da audiencia.

Este procedemento acabou de desesperar a Cándido. De certo que tiña

aturado desgrazas mil veces máis dolorosas, mais o sangue frío do xuíz e o do patrón

que o roubara acendeu a súa bile e ensumíuno nunha negra melancolía. A ruindade

51 A piastra era moeda utilizada en distintos países.

dos homes presentábase ao seu espírito en toda a súa fealdade e el non se alimentaba

senón de ideas tristes. Finalmente, ao haber un navío francés a piques de partir para

Burdeos, como el non tiña xa ningún carneiro cargado de diamantes que embarcar,

alugou un camarote do navío a un prezo xusto e mandou dicir pola cidade que l e

había pagar a pasaxe e a mantenza, e había darlle dúas mil piastras, a un home

honrado que quixese facer a viaxe con el, coa condición de que este home fose o máis

anoxado do seu estado e o máis desgraciado da rexión.

Presentouse unha chea de pretendentes que nin unha flota sería quen de dar

acollido. Cándido, querendo escol er entre os máis evidentes, distinguíu unha vintena

de persoas que l e parecían bastante sociables e que pretendían todas merecer a

preferencia. Reuníunas na súa taberna e deul es de cear, coa condición de que cada

quen xurase contar fielmente a súa historia, prometendo el de escol er a quen l e

parecese, en xustiza, máis de compadecer e máis descontento do seu estado, e de l es

dar aos outros algunhas gratificacións.

A sesión durou ata as catro da mañá. Cándido, escoitando todas as súas

aventuras, lembraba de novo o que l e dixera a vel a indo para Buenos Aires e a aposta

que ela fixera: que non había ninguén no navío a quen no l e tivesen acontecido moi

grandes desgrazas. El pensaba en Pangloss a cada aventura que l e contaban.

-‐O tal Pangloss –dícía-‐ había ter boa dificultade en demostrar o seu sistema.

Ben quixera eu que el estivese aquí. De certo que se todo vai ben é en Eldorado e non

no resto da terra.

Finalmente, decidiuse a favor dun pobre sabio que tiña trabalado dez anos

para os libreiros52 en Amsterdam. El xulgou que non había oficio no mundo do que un

puidese estar máis anoxado.

Por parte, a este sabio, que era un bo home, súa mul er roubáral e, seu fil o

batéral e e súa fil a abandonárao fuxindo cun portugués. Acababa o sabio de ser

privado dun empreguiño co que ía subsistindo e os predicadores de Surinam

perseguíano porque o tomaban por un sociniano53. Cómpre recoñecer que os outros

eran cando menos tan desgraciados coma el, mais Cándido esperaba que o sabio o

distraese na viaxe. Todos os seus outros rivais atoparon que Cándido l es facía unha

grande inxustiza, mais el apaciguounos dándol es a cada un cen piastras.

52 O libreiro imprimía, editaba e vendía os libros. No século XVIII Amsterdam era un importante centro, entre outras razóns pola liberdade que reinaba en Holanda.

53 Seguidor da doutrina do reformador sienés Socino (séc. XVI).

CAPÍTULO 20

O QUE LLES ACONTECEU NO MAR A CÁNDIDO E A MARTIÑO

O vel o sabio, que se chamaba Martiño, embarcou daquela para Bordeus con

Cándido. Un e outro levaban visto e sufrido moito, e mesmo se o barco tivese que

navegar de Surinam ao Xapón polo cabo de Boa Esperanza terían eles materia para

conversar arredor do mal moral e o mal físico durante toda a viaxe.

Con todo, Cándido tiña unha grande vantaxe sobre Martiño, e é que el seguía

esperando ver de novo á señorita Cunegunda en canto que Martiño non tiña nada que

esperar. Por riba, el tiña ouro e mais diamantes, e aínda que levase perdidos cen

grosos carneiros cargados cos máis grandes tesouros da Terra, aínda que seguise

tendo enriba do corazón a falcatrúa do patrón holandés, con todo, cando pensaba no

que l e quedaba nos petos, e cando falaba de Cunegunda, maiormente ao final da

comida, inclinábase entón polo sistema de Pangloss.

-‐E mais vós, señor Martiño –díxolle el ao sabio-‐ Que pensades vós de todo isto?

Cal é a vosa idea sobre o mal moral e o mal físico?

-‐Señor, –respondeu Martiño-‐ os meus sacerdotes acusáronme de ser

sociniano, mais a verdade do feito é que son maniqueo54.

-‐Estades a vos chufar de min? –preguntou Cándido-‐ Xa non quedan maniqueos

no mundo.

–Quedo eu –dixo Martiño-‐ Eu non sei que le facer, mais non podo pensar

doutro xeito.

–Tendes que ter o demo no corpo –dixo Cándido.

–Tanto se mestura el nos asuntos deste mundo –dixo Martiño-‐ que ben podería

estar no meu corpo coma en calquera outra parte, mais confésovos que botando unha

ol ada enriba deste globo, ou mel or dito enriba deste glóbulo, penso que Deus

deixouno abandonado a algún ser malévolo. Eu sigo a exceptuar Eldorado. Non vin

practicamente unha vila que non desexase a ruína da vila veciña, familia ningunha que

non quixese exterminar algunha outra familia. Por todas partes os febles execran aos

poderosos diante dos que andan de arrastro, e os poderosos trátanos coma a rebaños

dos que se vende a lá e mais a carne. Un mil ón de asasinos enreximentados, correndo

dunha punta á outra de Europa, practica o crime e o esbul o con disciplina para gañar

o seu pan, porque non ten outro oficio máis honrado. E nas cidades que parecen gozar

da paz e nas que as artes florecen, os homes son devorados por máis cobiza,

preocupacións e inquedanzas que pragas experimenta unha cidade sitiada. As coitas

secretas son aínda máis crueis que as miserias públicas. Nunha palabra, tantas vin e

tantas pasei que son maniqueo.

54 Para o maniqueísmo, o universo básase en dous principios iguais e antagónicos: o Ben e o Mal.

-‐E mais tamén hai cousas boas –replicou Cándido.

-‐Poida que si –dixo Martiño-‐ mais eu non as coñezo.

No medio deste debate, sentíuse un ruído de canón. O ruído redobra de

momento en momento. Todos collen os seus anteollos. Albiscan dous navíos que

están a combater a unhas tres mil as de distancia. O vento levounos a un e mais outro

tan preto do navío francés que eles tiveron o pracer de ver o combate ben a xeito.

Finalmente un dos dous navíos ceiboul e ao outro unha descarga tan baixa e tan

precisa que o mandou para o fondo. Cándido e Martiño dexergaron nidiamente un

cento de homes enriba da ponte do navío que se estaba afundindo. Erguían todos as

mans cara ao ceo e botaban berros estarrecedores. Nun momentiño todo foi engulido.

-‐Entón! –dixo Martiño-‐ Velaí como os homes se tratan os uns aos outros.

–É certo –dixo Cándido-‐ que hai algo diabólico neste asunto.

Ao el falar así, avistou non sei o que de cór vermela fulgurante, que nadaba a

rente do seu navío. Era un dos seus carneiros. Cándido púxose máis ledo, ao volver

atopar ese carneiro, do que estivera afrixido por perder cen todos cargados de grosos

diamantes de Eldorado.

O capitán francés viu de contado que o capitán do navío mergul ador era

español e que o do navío mergul ado era un pirata holandés. Viña sendo o mesmo que

l e roubara a Cándido. As riquezas inmensas das que este criminal se apoderara

quedaron sepultadas con el no mar e só un carneiro se deu salvado.

-‐Vedes –dixo Cándido-‐ que o crime é castigado ás veces. Ese loubán do patrón

holandés tivo a sorte que merecía.

–Si –dixo Martiño-‐ mais: cumpría que os pasaxeiros que ían no seu navío

perecesen tamén? Deus castigou a este larchán e o demo afogou aos outros.

Entrementes, o navío francés e o español seguiron o seu camiño e Cándido

seguíu as súas conversas con Martiño. Debateron quince días seguidos, e ao cabo de

quince días estaban tan adiantados coma no primeiro. Mais, en fin, falaban,

comunicábanse ideas e consolábanse. Cándido acariñaba o seu carneiro.

-‐Pois que te atopei de novo a ti, –dixo-‐ hei poder atopar de novo a Cunegunda.

CAPÍTULO 21

CÁNDIDO E MARTIÑO ACHÉGANSE ÁS COSTAS DE FRANCIA

E CONVERSAN

Por fin avistaron as costas de Francia.

-‐Tendes estado xa en Francia, señor Martiño? –preguntou Cándido.

–Teño, si –respondeu Martiño-‐ Teño percorrido varias rexións. Hai algunhas

nas que a metade dos habitantes está tola, algunhas outras nas que son pil os de máis,

outras nas que normalmente son bastante tranquilos e bastante pasmóns, outras nas

que presumen de espíritos enxeñosos, e en todas, a principal ocupación é o amor, a

segunda falar mal da xente, e a terceira dicir parvadas.

–Mais, señor Martiño: tendes visto París?

-‐Teño. Componse de todas aquelas especies, évos un caos, évos un montefeixe

no que todo o mundo busca o pracer e no que case ninguén o atopa, cando menos

polo que me pareceu a min. Parei pouco tempo alá. En chegando, uns raspiñeiros

roubáronme todo o que tiña, na feira de Saint Germain55; tomáronme a min mesmo

por un ladrón e botei oito días en prisión. Despois diso, fíxenme corrector de imprenta

para gañar con que voltar a pé para Holanda. Coñecín a canal a escribinte, a canal a

conspirante e a canal a convulsionaria56. Dis que hai xente moi educada naquela

cidade: non teño inconveniente en crelo.

-‐Canto a min, non teño curiosidade ningunha por ver Francia –dixo Cándido-‐

Ben doadamente adiviñades que cando un ten pasado un mes en Eldorado, non se

preocupa xa de ver máis nada no mundo non sendo a señorita Cunegunda. Vouna

agardar en Venecia. Imos atravesar Francia para ir a Italia: non me ides acompañar?

-‐Con moito gusto –dixo Martiño-‐ Dis que Venecia non é boa máis que para os

venecianos nobres, pero que, con todo, alá reciben moi ben os estranxeiros cando

teñen moito diñeiro. Eu non teño nada e vós si, heivos seguir a todas partes.

-‐A propósito –dixo Cándido-‐ Pensades que a terra foi orixinariamente un mar,

como se asegura neste groso libro que pertence ao capitán do navío?

-‐Non volo creo en absoluto –dixo Martiño-‐ Como non creo tampouco todas

esas ensoñacións que nos veñen botando dende hai algún tempo.

-‐Mais con que finalidade foi entón formado este mundo? –preguntou Cándido.

55 Grande feira de París, que duraba dous meses, célebre xa dende a Idade Media.

56 Voltaire ataca aquí aos escritores mediocres, aos cregos opostos ao progreso e a certos xansenistas fanáticos.

-‐Para nos facer rabear –respondeu Martiño.

-‐Non estades ben asombrado –continuou Cándido-‐ polo amor que esas dúas

raparigas do país dos orel óns sentían cara a eses dous simios, dos que vos contei a

aventura?

-‐Nadiña –dixo Martiño-‐ Non vexo o que esta paixón ten de estraño. Levo vistas

tantas cousas extraordinarias que xa non hai máis nada extraordinario.

-‐Credes –preguntoule Cándido-‐ que os homes se teñen masacrado sempre

mutuamente como fan agora? Que sempre foron mentireiros, falsarios, pérfidos,

desleigados, rapiñantes, febles, vertoláns, covardes, envexosos, lapóns, borrachos,

avaros, cobizosos, sanguinarios, calumniadores, baldreus, fanáticos, hipócritas e

parvos?

-‐Vós coidades que os miñatos teñen comido pombas sempre que as teñen

atopado? –retrucou Martiño.

-‐Si, iso non ten dúbida -‐dixo Cándido.

-‐Entón! –púxose Martiño-‐ Se os miñatos tiveron sempre o mesmo carácter: por

que queredes que os homes teñan cambiado o seu?

-‐Oh, hai boa diferencia –dixo Cándido-‐ porque o libre arbitrio...!

E argumentando así chegaron a Bordeus.

CAPÍTULO 22

O QUE LLES ACONTECEU EN FRANCIA A CÁNDIDO E A MARTIÑO

Cándido non se detivo en Bordeus máis tempo que o preciso para vender

algúns cal aos de Eldorado e para axustar unha boa cadeira de dúas prazas, porque

non podía xa pasar sen o seu filósofo Martiño. Só l e molestou moito separarse do seu

carneiro, que deixou para a Academia das Ciencias de Bordeus57, a cal propuxo como

tema do premio dese ano atopar por que a la deste carneiro era vermel a. O premio

foil e adxudicado a un sabio do Norte que demostrou por A máis B menos C dividido

por Z que o carneiro tiña que ser vermel o e morrer da morriña do gando58.

No entanto, todos os viaxeiros que Cándido atopou nas tabernas da estrada

dicíanl e: “Imos a París”. Esa arela xeral deul e finalmente anceios de ver esta capital.

Non era moito o desvío do camiño de Venecia.

Entrou polo faubourg Saint-‐Marceau e coidou estar na aldea máis fea da

Westfalia

Apenas Cándido estivo na súa pousada, foi atacado por unha enfermidade

lixeira causada polas súas fatigas. Como levaba no dedo un diamante enorme e viran

entre a súa equipaxe un cofre excepcionalmente pesado, axiña tivo a rentes súa dous

médicos que el non mandara chamar, algúns amigos íntimos que non o abandonaron

e dúas devotas que l e quentaban os caldiños. Martiño dicía:

-‐Eu lémbrome de ter estado tamén enfermo en París na miña primeira viaxe.

Como era moi pobre non tiven nin amigos nin devotos nin médicos, e mais curei.

Con todo, a poder de medicamentos e de sangrías, a enfermidade de Cándido

fíxose seria. Un coadxutor da zona veul e pedir con toda dozura un recibo para o outro

mundo59 pagable ao portador: Cándido non quixo facerllo. As devotas aseguráronl e

que era unha nova moda e Cándido respondeul es que el non era home de modas.

Martiño quixo guindar o coadxutor pola fiestra. O crego xurou que non habían enterrar

a Cándido, e Martiño xurou que el había enterrar ao crego se seguía a importunalos. A

disputa foise quentando: Martiño col euno polos ombreiros e botouno rudamente, o

que causou un gran escándalo, do que levantaron acta.

Cándido curou, e durante a súa convalecencia tivo sempre moi boa compaña

para cear onda el. Xogaban moito diñeiro. Cándido estaba todo estrañado de que

nunca l e chegasen os ases, e a Martiño non l e estrañaba nadiña.

No medio dos que l e facían o honor da cidade había un abade perigordino60

baixote, unha desas persoas gasal eiras, sempre espelidas, sempre serviciais,

descaradas, engaioladoras e falangueiras que andan a axexar aos estranxeiros que

pasan, cóntanl es a historia escandalosa da cidade e ofrécenl es praceres a todo prezo.

Este levou primeiro a Cándido e a Martiño ao teatro. Representaban nel unha traxedia

57 Voltaire era membro desta Academia.

58 Voltaire parodia aquí unha argumentación sobre a existencia de Deus feita por Maupertuis, un inimigo dos enciclopedistas.

59 Recibo asinado por un confesor que os sospeitosos de xansenismo debían presentar para poderen recibir a extrema-unción antes de morrer.

60 É dicir, da rexión do Périgord.

nova. Cándido atopouse situado a rentes dalgúns espíritos enxeñosos. Iso non l e

impedíu de chorar en varias escenas perfectamente representadas. Un dos

discutidores que estaban á súa beira díxol e nun entreacto:

-‐Enganádesvos ao chorar, esta actriz é moi maliña, o actor que representa con

ela é peor aínda, a obra é aínda peor que os actores, o autor non sabe unha palabra de

árabe cando a escena é en Arabia, e, por riba, é un home que non cre nas ideas

innatas61. Mañán heivos traer vinte opúsculos contra el.

–Señor: cantas obras de teatro tendes en Francia? –preguntoule Cándido ao

abade. -‐Cinco ou seis mil-‐ respondeu este.

–Son moitas –dixo Cándido-‐ Cantas delas son boas?

-‐Quince ou dezaseis –replicou o outro.

–Son moitas –dixo Martiño

Cándido quedou moi contento dunha actriz que interpretaba a raíña Elisabeth

nunha traxedia bastante insulsa que se representa ás veces62.

-‐Esta actriz gústame moito. Ten un aire coa señorita Cunegunda. Prestaríame

moito saúdala.

O abade perigordino ofreceuse a introducilo na morada dela. Cándido,

educado na Alemaña, preguntou cal era a etiqueta e como trataban en Francia ás

raíñas de Inglaterra.

-‐Cómpre distinguir –respondeu o abade-‐ Fóra de Paris lévanas á taberna. En

París respéctanas en canto que son fermosas e tiran con elas no vertedoiro do lixo des

que morreron63.

-‐Raíñas no vertedoiro do lixo! –púxose Cándido.

–Si, é certo –dixo Martiño-‐ O señor abade ten razón: eu estaba en París cando a

señorita Monime64 pasou -‐como se adoita dicir-‐ desta vida para a outra. Negáronl e o

que esta xente chama os honores da sepultura, é dicir apodrecer con todos os

esmoleiros do barrio nun ruín cemiterio. Foi enterrada lonxe do seu grupo, no recanto

da rúa de Borgoña, o que l e debeu dar unha mágoa extrema porque ela tiña moi

nobres pensamentos.

61 Concepto que procede de Descartes.

62 Probablemente, a comedia de Thomas Corneille “O conde de Essex”

63 Alusión a Adrienne Lecouvreur, actriz amiga de Voltaire, que morrera bastantes anos antes. O seu cadáver fora tirado ao lixo porque os “cómicos” estaban excomungados e non podían ser enterrados nun cemiterio se non se arrepentían denantes de morrer.

64 Personaxe interpretado pola devandita actriz.

–Iso non é nada civilizado –dixo Cándido.

-‐Que le queredes? –dixo Martiño-‐ Esa xente está feita así. Imaxinade todas as

contradicións e todas as incompatibilidades posibles: habédelas ver no goberno, nos

tribunais, nas igrexas e nos espectáculos desta estraña nación.

-‐É certo que en París seguen rindo? –preguntou Cándido.

–É –respondeu o abade-‐ mais é con carraxe, porque aquí quéixanse de todo

escachando coa risa; aquí, mesmo se fan rindo as accións máis detestables.

-‐Quen é -‐preguntou Cándido-‐ ese porcal án que me falaba tan mal da obra na

que tanto chorei e dos actores que tanto pracer me deron?

-‐É un malvividor -‐respondeu o abade-‐ que gaña a súa vida falando mal de

todas as pezas e de todos os libros. El odia a calquera que teña éxito, como os eunucos

odian aos que gozan. É unha desas serpes da literatura que se nutren de fango e de

veneno: é un folicular.

-‐A que le chamades un folicular? –preguntou Cándido.

–É un facedor de folas, un Fréron65 –dixo o abade.

Deste xeito conversaban na escaleira Cándido, Martiño e o perigordino,

mirando desfilar a xente ao saír da peza.

-‐Ainda que eu teña enormes desexos de ver de novo a señorita Cunegunda –

dixo Cándido-‐ quixera, con todo, cear coa señorita Clairon66, porque me pareceu

admirable.

O abade non era un home que se dera achegado á señorita Clairon, que non

frecuentaba senón boas compañías.

-‐Está comprometida hoxe ao serán –díxolle el-‐ mais hei ter o honor de vos levar

a casa dunha dama de grande calidade, e alí habedes coñecer París como se tiverades

estado nel durante catro anos.

Cándido, que era curioso de natureza, deixouse levar á casa da dama, no fondo

do faubourg Saint Honoré. Alí estaban ocupados en xogar ao faraón67. Doce tristes

apostadores tiñan na man cadanseu libriño de cartas, rexistro marcado cos seus

infortunios. Reinaba un profundo silencio, a palideza víase sobre a fronte dos

apostadores, a inquedanza sobre a do banqueiro, e a dona da morada, sentada a rente

dese banqueiro implacable, observaba con ol os de lince todas as apostas que cada

65 Ataque a Élie Fréron, inimigo dos enciclopedistas e especialmente de Voltaire.

66 Grande actriz, intérprete de varias traxedias de Voltaire.

67 Xogo de cartas no que se apostaba diñeiro.

xogador facía marcando os cornechos das cartas68. Mándábal es desfacer a pregadura

con atención severa, pero educada, e non se enfadaba, por medo a perder a presenza

deles. A dama facíase chamar a Marquesa de Parolignac. A súa fil a, de quince anos de

idade, estaba entremedias dos apostadores e avisaba, chiscando o ollo, das

trampul adas desta pobre xente que trataba de reparar as crueldades da sorte. O

abade perigordino, Cándido e mais Martiño entraron. Ninguén se ergueu nin os

saudou nin mirou para eles. Todos estaban profundamente ocupados nas súas cartas.

-‐A señora baronesa de Thunder-‐ten-‐tronckh tiña máis educación –dixo

Cándido.

No entanto, o abade achegouse á orel a da marquesa, que se ergueu a medias

e honrou a Cándido cunha sorrisa xentil e a Martiño cun movemento de cabeza

totalmente nobre. Mandou que l e desen un asento e un xogo de cartas a Cándido,

que perdeu cincuenta mil francos en dúas mans, despois do cal cearon moi ledamente.

E todo o mundo estaba asombrado de que Cándido non estivese conmovido pola súa

perda. Os lacaios dicían entre eles, na súa fala de lacaios: “Ten que ser algún milord

inglés”.

A cea foi como a maior parte das ceas de París. De primeiras silencio, a seguido

un barul o de palabras que non se distinguen, despois lerias, as máis delas insípidas,

noticias falsas, discursos ruíns, un pouco de política e moito de maledicencia. Mesmo

se falou de libros novos.

-‐Vistes a novela do señor Gauchat, doctor en teoloxía69? -‐preguntou o abade

perigordino.

–Vin, si –respondeu un dos comensais-‐ mais non a dei rematado. Temos unha

chea de escritos impertinentes mais todos xuntos non se achegan á impertinencia de

Gauchat, doctor en teoloxía. Estou tan farto desta inmensidade de libros detestables

que nos inundan, que me puxen a apostar ao faraón.

–E dos Mélanges do arquidiácono T ... 70: que dicides? –preguntou o abade.

-‐Ah! –púxose a señora de Polignac-‐ Tedioso mortal! Que curiosamente vos di o

que todo o mundo sabe! Que pesadamente discute o que non paga a pena de ser

observado lixeiramente! Que maneira de apropiarse sen agudeza da agudeza dos

outros! Que modo de estragar o que rapiña! Que noxo me dá! Pero non me ha dar

máis noxo: xa foi de abondo ter lido unhas páxinas do arquidiácono.

Estaba á mesa un home sabio e de gusto que apoiou o que dicía a marquesa.

Falouse logo de traxedias. A dama preguntou por que había algunhas traxedias que

eran representadas ás veces e que non se podían ler. O home de gusto explicou moi

ben como unha peza podía ter algún interés e non ter case mérito ningún. Demostrou

en poucas palabras que non era suficiente con traer unha ou dúas desas situacións que

68 Dobrábase o anco da carta para sinalar a aposta.

69 Outro adversario de Voltaire e dos enciclopedistas.

70 O abade Trublet, outro inimigo dos filósofos da Enciclopedia.

un encontra en todas as novelas e que seducen sempre aos espectadores, senón que

cómpre ser novedoso sen ser estrafalario, con frecuencia sublime e sempre natural;

coñecer o corazón humano e facer que el fale; ser gran poeta sen que nunca ningún

personaxe da peza semelle poeta; saber perfectamente a súa lingua, falala con

pureza, cunha harmonía contínua, sen que nunca a rima l e coste nada ao sentido.

“Calquera que non observe todas estas regras –dixo el-‐ pode facer unha ou dúas

traxedias aplaudidas no teatro, mais nunca ha ser contado no seo dos bos escritores.

Existen moi poucas boas traxedias: unhas son idilios en diálogos ben escritos e ben

rimados, outras discursos políticos que adormecen ou esaxeracións que repelen,

outras ensoñacións de energúmeno, en estilo bárbaro, frases carentes de sentido,

longos apóstrofes aos deuses porque non saben falarlles aos homes, preceptos falsos,

lugares comúns empolados”.

Cándido escoitou este parlamento con atención. E fíxose unha gran idea do

orador, e como a marquesa tivera coidado en colocalo á beira dela, achegouse á súa

orel a e tomou a liberdade de l e preguntar quen era aquel home que tan ben falaba.

-‐É un sabio –dixo a dama-‐ que non aposta en absoluto e que o abade me trae ás

veces a cear. É un verdadeiro experto en traxedias e en libros, e fixo unha traxedia

asubiada e un libro do que nunca se víu fóra da tenda do seu libreiro máis que un só

exemplar, que el me adicou.

-‐Que gran home! –dixo Cándido-‐ É outro Pangloss.

Entón, virándose cara a el, díxol e:

-‐Señor, vós pensades, sen dúbida, que todo vai do mel oriño no mundo físico e

no moral e que ningunha cousa podía ser doutro xeito.

-‐Eu, meu señor –díxolle o sabio-‐ non vos penso nada diso: atopo que todo

anda torto entre nós. Que ninguén sabe nin cal é o seu rango nin cal é a súa tarefa, nin

o que fai nin o que debe facer, e que, a excepción da cea que é bastante leda e na cal

parece haber bastante unión, todo o tempo restante pásase en disputas

impertinentes: xansenistas contra molinistas71, xente do parlamento contra xente da

igrexa, xente de letras contra xente de letras, cortesáns contra cortesáns, financeiros

contra o pobo, mul eres contra maridos, parentes contra parentes: é unha guerra

eterna.

Cándido replicoul e:

-‐Téñoas visto peores, mais un sabio que posteriormente tivo a desgraza de ser

aforcado, aprendeume que todo iso está de maravil a: son sombras dun fermoso

cadro. –O voso aforcado chufábase do mundo –dixo Martiño-‐ As vosas sombras son

manchas horribles.

71 Os xansenistas defendían a predestinación rigorosa, os molinistas (seguidores do xesuíta español Molina) facíana conciliable co libre arbitrio.

–Son os homes os que fan as manchas –dixo Cándido-‐ E non poden deixar de

facelo.

–Daquela non é culpa deles–dixo Martiño.

A maior parte dos apostadores, que non entendían nada destas falas, bebía, e

Martiño conversou co sabio, e Cándido contoul e unha parte das súas aventuras á

dama da casa.

Despois de cear, a marquesa levou a Cándido ao seu gabinete e fíxoo sentar

nun canapé.

-‐Entón! -‐díxolle ela-‐ Seica seguides amando perdidamente á señorita

Cunegunda de Thunder-‐ten-‐tronckh?

-‐Si, miña señora –respondeule Cándido.

A marquesa replicoule cun tenro sorrir:

-‐Estádesme a responder como un mozo da Westfalia. Un francés teríame dito:

“É certo que eu amei á señorita Cunegunda, mais, ao vos ver, miña señora, temo non

a seguir amando”.

-‐Malpocado de min, señora! –dixo Cándido-‐ Heivos responder como queirades.

–A vosa paixón por ela –dixo a marquesa-‐ comenzou ao recolerdes o seu pano:

eu quero que recol ades a miña liga.

–Con todo o meu corazón –dixo Cándido.

E recoleuna.

–E mais quero que ma volvades poñer–dixo a dama.

E Cándido volveula poñer.

-‐Reparade –dixo a dama-‐ Sodes estranxeiro; eu fago ás veces languidecer os

meus amantes de París quince días e mais réndome a vós dende a primeira noite,

porque cómpre facerlle os honores do seu país a un mozo da Westfalia.

A belida, tras ter avistado dous enormes diamantes nas dúas mans do seu

mozo estranxeiro, gabounos con tanta convicción que dos dedos de Cándido pasaron

aos dedos da marquesa.

Cándido, ao voltar co seu abade perigordino, sentíu algúns remordementos por

l e ter feito unha infidelidade á señorita Cunegunda. O señor abade acompañouno na

súa mágoa: el non levaba máis que unha lixeira parte das cincuenta mil libras perdidas

no xogo por Cándido e do valor dos dous bril antes medio dados, medio espoliados. A

súa intención era aproveitarse tanto como puidese das vantaxes que o coñecemento

de Cándido puidera producirlle. Faloul e moito de Cunegunda e Cándido díxol e que

había pedir cumpridamente perdón á belida pola súa infidelidade ao que a vise en

Venecia.

O perigordino redobraba en xentilezas e atencións e tomaba un tenro interés

en todo o que Cándido dicía, en todo o que el facía e en todo el quería facer.

-‐Tendes, daquela unha cita en Venecia, meu señor? –preguntoul e.

–Teño, señor abade –respondeu Cándido-‐ Cómpre absolutamente que eu vaia

atopar á señorita Cunegunda.

Entón, arrebatado polo pracer de falar do que el amaba, contou, seguindo o

seu costume, unha parte das súas aventuras con esta ilustre westfaliá.

-‐Coido que a señorita Cunegunda –dixo o abade-‐ ten moito enxeño, e mais

que escribe cartas encantadoras.

-‐ Nunca teño recibido ningunha –dixo Cándido-‐ Porque figurádevos que ao ser

expulsado do castelo polo amor dela non puiden escribirlle, que moi axiña despois

informáronme de que ela morrera, que logo volvina atopar, e que a perdín e l e enviei

a dúas mil cincocentas leguas de aquí un propio do que agardo a resposta.

O abade escoitaba atentamente e parecía algo enviso. Tomou axiña licenza

dos dous estranxeiros, despois de l es dar unha tenra apreta. No outro día, Cándido

recibíu, cando espertou, unha carta redactada nestes termos:

“Meu señor moi tenro namorado: Hai oito días que estou enferma nesta

cidade. Infórmanme de que vós estades nela. Eu había voar aos vosos brazos se me

dera remexido. Souben do voso paso por Bordeus e deixei alí o fiel Cacambó e máis a

vel a que deben axiña seguirme. O gobernador de Buenos Aires col eu todo, mais

quédame o voso corazón. Vide, a vosa presenza hame volver a vida ou hame facer

morrer de pracer.”

Esta carta encantadora, esta carta inesperada, abalou a Cándido cunha alegría

indescriptible. E a enfermidade da súa querida Cunegunda abateuno coa dor. Dividido

entre estes dous sentimentos, col e o seu ouro e os seus diamantes e faise levar á

morada na que paraba a señorita Cunegunda. Entra tremelando coa emoción, o seu

corazón palpita, a súa voz salouca. Quere abrir as cortinas do leito. Quere que traian

luz.

-‐Non fagades iso –dille a doméstica-‐ a luz mátaa.

E ao socato volve pechar a cortina.

-‐Miña querida Cunegunda –di Cándido chorando-‐ Como estades? Se vós non

podedes verme, faláime cando menos.

-‐Non pode falar–di a doméstica.

A dama tira entón unha man gordecha que Cándido rega durante moito tempo

con bágoas e que a seguido enche de diamantes, deixando un saqueto de ouro enriba

da cadeira de brazos.

No medio dos seus enlevos chega un oficial da policía seguido polo abade

perigordino e unha escuadra.

-‐Son estes, logo, –di el-‐ os dous estranxeiros sospeitosos?

Fai que os prendan ao dereitiño e mándales aos seus valentes que os leven de

arrastro á prisión.

-‐Non é así como tratan aos viaxeiros en Eldorado –di Cándido.

-‐Eu son máis maniqueo ca nunca –ponse Martiño.

–Mais, señor: a onde nos levades? –pregunta Cándido.

–Ao cagarrón –responde o oficial.

Martiño, en recuperando o seu sangue frío, xulgou que a dama que se

pretendía Cunegunda era unha larchana, o señor abade un larchán que abusara o máis

rápido que puidera da inocencia de Cándido, e o oficial outro larchán do que se podían

librar doadamente.

Mel or que exporse aos procedementos da xustiza, Cándido, iluminado polo

seu consel o, e, de por parte, impaciente sempre por ver de novo á verdadeira

Cunegunda, proponl e ao oficial tres pequenos diamantes de arredor de tres mil onzas

cada ún.

-‐Ah, meu señor, –dil e o home do baston de marfín-‐ así tiverades vós cometido

todos os crimes imaxinables, sodes o home máis honrado do mundo! Tres diamantes!

Cada un de tres mil onzas! Señor, eu habíame deixar matar por vos defender, en lugar

de vos levar a unha mazmorra! Estamos prendendo os estranxeiros todos, mais

deixádeme facer a min: teño un irmán na Normandía, vouvos levar ali, e se tedes algún

diamante que l e dar, el ha coidar de vós como eu mesmo.

-‐E logo por que están prendendo os estranxeiros todos?–preguntou Cándido.

O abade perigordino tomou entón a palabra e dixo:

-‐É porque un miserento do país de Atrebatia sentiu dicir parvadas. Iso só,

fíxol e cometer un parricidio72, non coma o do mes de Maio de 1610 senón coma o de

72 Robert Damiens, nacido no Artois ( Atrebatia na vella Galia), atentou contra Luís XV de Francia en 1557 sen chegar a matalo.

Decembro de 159473 e coma varios outros cometidos noutros meses e noutros anos

por outros miserentos que sentiran dicir parvadas.

O oficial explicou entón de que se trataba:

-‐Ah, que monstros! –exclamou Cándido-‐ O que! Tales horrores nun pobo que

baila e que canta! Non poderei saír eu canto antes deste país onde os macacos

molestan aos tigres? Teño visto osos no meu país, non vín homes senón en Eldorado.

En nome de Deus, señor oficial, levádeme a Venecia, onde eu debo agardar á señorita

Cunegunda.

–Eu non vos podo levar senón á Baixa Normandía –dixo o comisario.

Coa mesma, fai que le tiren os grilóns, di que se equivocara, manda marchar á

súa tropa e conduce ata Dieppe a Cándido e a Martiño, deixándoos nas mans de seu

irmán. Había un pequeno navío holandés na rada. O normando, convertido no máis

servicial dos homes coa axuda doutros tres diamantes, embarca a Cándido e a súa

xente no navío que ía poñer vela cara a Portsmouth, en Inglaterra. Non era o camiño

de Venecia, mais Cándido coidaba que o liberaran do inferno e contaba volver

retomar a rota de Venecia á primeira ocasión.

73 En Decembro de 1594 François Ravaillac asasinara a Henrique IV, que en Maio de 1616 fora ferido por Jean Châtel.

CAPÍTULO 23

CÁNDIDO E MARTIÑO VAN ÁS COSTAS DE INGLATERRA.

O QUE VEN NELAS

-‐Ah, Pangloss, Pangloss! Ah, Martiño, Martiño! Ah, miña querida Cunegunda!

Que é este mundo? –exclamaba Cándido enriba do navío holandés.

–Unha cousa ben tola e ben abominable –respondía Martiño.

-‐Vós coñecedes Inglaterra? Son alí tan tolos coma en Francia?

-‐É outra caste de tolemia –dixo Martiño. Vós sabedes que estas dúas nacións

están en guerra por uns ferrados de neve pola banda do Canadá74, e que gastan nesa

fermosa guerra moito máis do que todo o Canadá vale. Dicirvos dun xeito preciso se

hai máis xentes de atar nun país ca noutro é o que as miñas febles luces non me

permiten. Unicamente sei que en xeral as xentes que imos ver son moi atrabiliarias.

Parolando así arribaron a Portsmouth. Unha multitude de persoas cubría a

ribeira e miraba atentamente para un home bastante corpulento que estaba de

xeonl os, cos ol os vendados, enriba da ponte dun dos navíos da flota. Catro soldados

formados fronte a este home disparáronl e cada un tres balas ao cranio o máis

tranquilamente do mundo e todos os reunidos fóronse de volta plenamente

satisfeitos.

-‐Que ven sendo todo isto? –dixo Cándido-‐ E que diaño está a exercer por todas

partes o seu imperio?

Preguntou quen era aquel home corpulento que acababan de matar con

ceremonia.

–É un almirante75 –respondéronle.

-‐E logo por que matan ese almirante?

-‐Porque non fixo matar xente de abondo –dixéronle-‐ Combateu contra un

almirante francés e atoparon que non estaba bastante perto del.

-‐E mais o almirante francés estaba tan lonxe do almirante inglés coma este do

outro! –dixo Cándido.

74 Durante a Guerra dos Sete Anos continuaron os enfrontamentos entre británicos e franceses no Canadá, inicialmente colonia francesa, que ao final foi conquistada pola Gran Bretaña.

75 O almirante John Byng foi executado en 1757 despois dun combate contra a flota francesa ante a illa de Menorca.

–Non ten dúbida –replicáronl e-‐ mais neste país é ben matar de cando en

cando un almirante para animar os outros.

Cándido quedou tan pampo e tan abraiado polo que estaba a ver e polo que

estaba a oír que nin mesmo quixo botar o pé a terra e fixo trato co patrón holandés (así

l e roubara coma o de Surinam) para que o conducise sen demora a Venecia.

O patrón estivo preparado ao cabo de dous días. Bordearon Francia, pasaron á

vista de Lisboa e Cándido estremeceuse. Entraron no estreito e no Mediterráneo.

Finalmente arribaron a Venecia.

-‐Deus sexa louvado! –dixo Cándido abrazando a Martiño-‐ Aquí é onde verei de

novo á fermosa Cunegunda. Confío en Cacambó coma en min mesmo. Todo está ben,

todo vai ben, todo vai o mellor posible.

CAPÍTULO 24

DE PAQUETTE E DE FREI ALELÍ

Des que chegou a Venecia fixo buscar a Cacambó por todas as tabernas, por

todos os cafés, onde todas as raparigas de porta aberta e non o deu topado. Mandaba

todos os días á espreita dos navíos e as barcas que chegaban: ningunha noticia de

Cacambó.

-‐O que! –dicíal e a Martiño-‐ Eu tiven tempo para pasar de Surinam a Bordeus,

para ir de Bordeus a París, de París a Dieppe, de Dieppe a Portsmouth, para costear

Portugal e España, para atravesar o Mediterráneo todo, para pasar algúns meses en

Venecia e a fermosa Cunegunda aínda non veu! No lugar dela non encontrei senón

unha pil abana e un abade perigordino! Cunegunda morreu, sen dúbida. Non me

queda senón morrer eu. Ah, mel or fora permanecer no paraíso de Eldorado que

voltar para esta maldita Europa! Moita razón tendes, meu querido Martiño! Todo é só

ilusión e calamidade.

Caíu nunha negra melancolía e non tomou parte ningunha na ópera alla moda

nin nas outras diversións do carnaval. Ningunha dama l e producíu a menor tentación.

Martíño díxol e:

-‐Sodes ben simple, de certo, ao vos figurardes que un criado mestizo que leva

cinco ou seis mil óns nos petos vai ir buscar a vosa amada ao cabo do mundo e vola vai

traer a Venecia. Ha col ela para el, se é que a atopa. Se non a atopa, ha col er unha

distinta. Aconsél ovos que esquezades o voso criado Cacambó e a vosa amada

Cunegunda.

Martiño non o consolaba. A melancolía de Cándido aumentou e Martiño non

deixaba de l e probar que había pouca virtude e pouca felicidade na terra, non sendo

se cadra en Eldorado, a onde ninguén podía ir.

Discutindo sobre esta importante materia e esperando por Cunegunda,

Cándido avistou na praza de San Marcos un xoven teatino76 que levaba polo brazo a

unha rapaza. O teatino aparecía fresco, gordecho e vigoroso. Tiña ol os brillantes,

aspecto seguro, alto porte e actitude esgrevia. A rapaza era moi bonita e ía cantando;

miraba amorosamente para o seu teatino e de cando en cando beliscábal e as súas

grosas fazulas.

-‐Recoñecerédesme, cando menos –díxolle Cándido a Martiño-‐ que esta xente

é feliz. Eu non levo atopado deica agora en toda a terra habitable, non sendo en

Eldorado, mais que xente infortunada, pero esta rapaza e este teatino aposto a que

son criaturas moi felices.

–Eu aposto a que non –dixo Martiño.

76 Membro de certa orde relixiosa.

–Non temos máis que invitalos a cear –dixo Cándido-‐ e habedes ver se me

engano.

Coa mesma, abórdaos, saúdaos e invítaos a vir á súa hospedaría comer

macarróns, perdices da Lombardía e míl aras de esturión, e a beber viño de

Montepulciano, Lacryma Christi, Chipre e Samos77. A señorita púxose encarnada, o

teatino aceptou a folganza, e a rapaza seguíuno, mirando para Cándido con ol os de

sorpresa e de confusión que se escureceron con algunhas bágoas. Apenas entrou ela

no cuarto de Cándido, díxol e:

-‐O que! O señor Cándido non recoñece xa a Paquette?

A estas palabras, Cándido, que non a considerara ata o momento con atención

porque non estaba ocupado senón en Cunegunda, díxol e:

-‐Malpocadiña! Miña pobre rapariga: fostes daquela vós quen puxestes ao

doutor Pangloss no bonito estado en que o vín?

-‐Coitada de min, señor, fun eu mesma! –dixo Paquette-‐ Vexo que vós estades

informado de todo. Souben as desgrazas arrepiantes acontecidas a toda a casa da

señora baronesa e á fermosa Cunegunda. Xúrovos que o meu destino non foi moito

menos triste. Eu era moi inocente cando vós me vistes. Un franciscano que era meu

confesor seducíume doadamente. As consecuencias foron terribles: fun obrigada a

marchar do castelo pouco tempo despois de que o señor barón vos expulsara a

patadas no traseiro. Se un famoso médico non chegara a doerse de min estaba morta.

Fun durante algún tempo, por agradecemento, a amante dese médico. A súa mul er,

que era ciumenta ata rabear, mal aba en min todos os días despiadadamente: era

unha furia. Este médico era o máis feo dos homes, e eu a máis desgraciada de todas as

criaturas ao me mal aren de contino por causa dun home que eu non amaba. Vós

sabedes, señor, o perigoso que é para unha mul er roñona ser esposa dun médico.

Este, alporizado polos procedementos da súa mul er, deul e un día, para curala dun

pequeno catarro, unha medicina tan eficaz que morreu ás dúas horas entre

convulsións horribles. Os parentes da señora intentáronl e ao señor un proceso

criminal. El fuxíu e a min metéronme na prisión. A miña inocencia non me daría

salvado se eu non fose algo bonita. O xuíz soltoume, a condición de que el había

suceder ao médico. Axiña fun suplantada por unha rival, expulsada sen compensación

e obrigada a continuar este oficio abominable que vos parece tan agradable a

vosoutros os homes e que non é para nós senón un abismo de miseria. Fun exercer a

profesión a Venecia. Ah, señor! Se puidésedes imaxinar o que é verse obrigada a

acariciar indiferentemente a un vel o mercader, un avogado, un frade, un gondoleiro

ou un abade, verse exposta a todos os insultos e a todas as aldraxes, verse con

frecuencia reducida a poñer unha saia para ir a que vola levante un home noxento, ver

que vos rouba un o que levades gañado con outro, verse extorsionada polos oficiais

de xustiza, sen ter en perspectiva senón unha vel ez espantosa, un hospital e unha

77 Viños de sona todos eles.

esterqueira78, habiades tirar a conclusión de que eu son unha das criaturas máis

desgraciadas do mundo.

Paquette abríal e así o seu corazón ao bon Cándido, nun gabinete, en presenza

de Martiño, que l e dicía a aquel:

-‐Vedes que xa gañei a metade da aposta.

Frei Alelí quedara no comedor e estaba a botar un grolo en canto que agardaba

pola cea.

-‐E mais –díxolle Cándido a Paquette-‐ tiñades aspecto de estardes tan leda e

tan contenta cando vos eu atopei! Iades cantarolando e acariciabades ao teatino con

compracencia natural. Parecéstesme tan feliz como agora pretendedes ser

infortunada.

-‐Ah, meu señor, -‐respondeu Paquette-‐ velaí outra das miserias do oficio! Onte

rouboume e bateume un oficial e hoxe teño que parecer de bo humor para l e agradar

a un frade.

Cándido non quixo máis nada e recoñeceu que Martiño tiña razón. Puxéronse á

mesa con Paquette e o teatino. A comida foi bastante divertida e, contra o final,

faláronse con certa confianza.

-‐Padre –díxol e Cándido ao frade-‐ paréceme que vós gozades dun destino que

todo o mundo debe envidiar: a flor da santidade bril a no voso rostro, a vosa

fisionomía anuncia a felicidade, tendes unha rapaza moi bonita para o voso recreo e

parecedes moi contento do voso estado de teatino.

-‐A fe, meu señor, –dixo frei Alelí-‐ quixera que todos os teatinos fosen para o

fondo do mar. Cen veces tiven a tentación de l e poñer lume ao mosteiro e de me ir

facer turco. Meus pais obrigáronme, á idade de quince anos, a vestir este hábito

detestable para l e deixar maior fortuna a un maldito irmán primoxénito, que Deus

confunda. Os ciumes, a discordia e a xenreira moran no convento. É certo que eu teño

predicado algúns ruíns sermóns que me valeron un pouco de diñeiro, do que o prior

róubame a metade (o resto sérveme para manter as raparigas), pero cando volvo polo

serán ao mosteiro estou a piques de me esfachar a cabeza contra os muros do

dormitorio. E todos os meus confrades están no mesmo caso.

Martiño, virándose cara a Cándido, púxosel e co seu habitual sangue frío:

-‐Entón! Seica non gañei a aposta enteiriña?

Cándido deule dúas mil piastras a Paquette e mil a frei Alelí.

-‐Prométovos –dixo el-‐ que con isto han ser felices.

78 Tampouco as prostitutas non podían ser enterradas no cimeterio e tirábase cos seus cadáveres no lixo.

–Non o creo en absoluto –dixo Martiño-‐ Se cadra aínda os volvedes máis

desgraciados con esas piastras.

–Ha ser o que sexa –dixo Cándido-‐ mais hai unha cousa que me consola: vexo

que con frecuencia un volve atopar xente que non coidaba volver atopar nunca;

poderá ben acontecer que, logo de encontrar de novo o meu carneiro vermel o,

encontre de novo a señorita Cunegunda.

–Desexo que ela chegue a facer un día a vosa felicidade –dixo Martiño-‐ mais

dubídoo moito –dixo.

–Sodes ben duro –dixo Cándido.

–É que levo vivido -‐ retrucou Martiño.

-‐Pero mirade para eses gondoleiros. –dixo Cándido-‐ Non andan a cantar sen

cesar?

-‐Non os vedes nas súas casas, coas súas muleres e os monicacos dos seus filos.

–dixo Martiño-‐ O dux79 ten as súas coitas e os gondoleiros teñen as súas. É certo que,

ben pensado, o destino dun gondoleiro é preferible ao dun dux, mais coido que a

diferenza é tan mediocre que non paga a pena de examinar a cousa.

-‐Falan do senador Pococurante80 –dixo Cándido-‐ que reside nese fermoso

palacio sobre do Brenta81, e que recibe moi ben aos estranxeiros. Pretenden que é un

home que nunca unha coita tivo.

–Quixera eu ver unha especie tan rara –dixo Martiño.

Cándido mandou de contadiño pedir autorización ao señor Pococurante para ir

velo no outro día.

79 Primeiro maxistrado da República de Venecia.

80 Nome creado por Voltaire a partir do italiano; viría significando “que se preocupa pouco”.

81 Río que desembocaba na laguna de Venecia.

CAPÍTULO 25

VISITA Á CASA DO SEÑOR POCOCURANTE,

NOBRE VENECIANO

Cándido e Martiño foron en góndola polo Brenta e chegaron ao palacio do

nobre Pococurante. Os xardíns estaban ben concebidos e ornados con fermosas

estatuas de mármore, o palacio cunha fermosa arquitectura. O amo da mansión,

home de sesenta anos, riquísimo, recibíu moi educadamente os dous curiosos, mais

con pouca dilixencia, o que desconcertou a Cándido e non desagradou a Martiño.

De primeiras, dúas rapazas bonitas e axeitadamente vestidas serviron

chocolate, ao que elas souberon moi ben facer escuma. Cándido non puido impedirse

de lles gabar a súa fermosura, o seu favor e a súa habilidade.

-‐Son bastante boas criaturas –dixo o senador Pococurante-‐ Mándoas deitar no

meu leito ás veces, porque estou canso das damas da cidade, das súas coquetarías,

dos seus ciumes, das súas disputas, dos seus humores, das súas cativezas, do seu

arrual o, das súas parvadas e dos sonetos que cómpre facer ou encargar para elas.

Mais, despois de todo, comezo a estar anoxado destas dúas raparigas.

Cándido, despois do almorzo, paseando por unha longa galería quedou

sorprendido pola beleza dos cadros. Preguntou de que mestre eran os dous primeiros.

-‐Son de Rafael –dixo o senador-‐ Merqueinos moi caros, por fachendear, hai

algúns anos. Dis que é o máis fermoso que existe en Italia, mais a min non me gustan

en absoluto. A cor está renegrida, as figuras non están de abondo delineadas e non

sobresaen abondo, os panos non asemellan en nada a un tecido... Nunha palabra,

dígase o que se diga deles eu non atopo que sexan unha verdadeira imitación da

natureza. Non me ha gustar un cadro máis que cando crea ver nel a propia natureza, e

non os hai desa caste. Teño moitos cadros mais xa non miro para eles.

Pococurante, na espera do xantar, mandou que l e desen un concerto. Cándido

atopou a música deliciosa.

-‐Este ruído –dixo Pococurante-‐ pode divertir durante unha media hora pero se

dura moito máis cansa a todo o mundo aínda que ninguén se atreva a confesalo. A

música hoxe non é máis que a arte de executar cousas difíciles, e o que é dificil non

gusta á longa. Preferiría se cadra a ópera se non tivesen atopado o segredo de a

converter nun monstro que me revolve. Que vaia quen queira ver ruíns traxedias en

música, nas que as escenas non están feitas senón para traer moi mal a propósito dúas

ou tres cancións ridículas que dan valor á gorxa dunha actriz. Que pasme co pracer

quen queira ou quen poida ao ver un castrado cantarolar o papel de César e de Catón e

pasearse cun aire zoupón por riba dunhas táboas. Canto a min, hai moito tempo que

renunciei a esas miserias que hoxe fan a gloria de Italia e que algúns soberanos pagan

tan caro.

Cándido discutíu un pouco, mais discretamente. Martiño foi enteiramente da

opinión do senador.

Puxéronse á mesa, e despois dun xantar excelente entraron na biblioteca.

Cándido, ao ver un Homero perfectamente encadernado, gabou á ilustrísima polo seu

bo gusto.

-‐Velaí –dixo el-‐ un libro que facía as delicias do gran Pangloss, o mel or filósofo

da Alemaña.

–Pois non fai as miñas. –dixo friamente Pococurante-‐ Fixéronme crer en

tempos que eu tiña pracer ao lelo, mais esa repetición contínua de combates que se

asemellan todos, eses deuses que actúan sempre para non faceren nada decisivo, esa

Helena que é o motivo da guerra e que apenas é unha actriz da obra, esa Troia

asediada e que non se dá tomado, todo iso causábame o máis mortal aborrecemento.

Téñol es preguntado ás veces a algúns sabios se non lles anoxaba tanto coma a min

esa lectura: todas as persoas sinceras confesáronme que o libro l es caía das mans,

pero que cumpría conservalo na súa biblioteca, coma un monumento da antigüidade e

coma esas medal as enferruxadas que non poden venderse.

-‐Vosa Excelencia non pensará así de Virxilio?–dixo Cándido.

–Concordo –dixo Pococurante-‐ en que o segundo, o cuarto e o sexto libro da

súa Eneida son excelentes, mais tocante ao seu piadoso Eneas, e o forte Cloanto, e o

amigo Acates, e o pequeno Ascanio, e o imbécil do rei Latino, e a burguesa Amata, e a

insípida Lavinia, non creo que haxa cousa ningunha tan fría e máis desagradable.

Prefiro o Tasso e os contos toleiráns do Ariosto.

-‐Non sei se me atrever a vos preguntar, meu señor –dixo Cándido-‐ se non

tendes un grande pracer ao lerdes a Horacio?

-‐Hai preceptos que le poden prestar a un home de mundo, e que, ao ser

apreixados nuns versos enérxicos, grávanse máis doadamente na memoria. Pero

preocúpanme ben pouco a súa viaxe a Brindisi e a súa descrición dun ruín xantar e a

disputa dos cargadores entre un tal Pupilus -‐do que as palabras, segundo di el, estaban

cheas de pus-‐ e mais outro do que as palabras eran vinagre. Non lin senón con moito

noxo os seus versos groseiros contra dunhas vel as e contra dunhas meigas. E non

vexo que mérito pode haber en l e dicir ao seu amigo Mecenas que se el o coloca no

seo dos poetas líricos ha golpear os astros coa súa fronte sublime. Os parvos admiran

todo nun autor estimado. Eu non leo senón para min, non aprezo senón o que utilizo.

Cándido, que fora aprendido a non xulgar nada por el mesmo, estaba moi

asombrado polo que estaba a oír, e Martiño atopaba a maneira de pensar de

Pococurante bastante razoable.

-‐Oh, velaí un Cicerón! –dixo Cándido-‐ A ese grande home penso que non

cansades de lelo, non si?

-‐Non o leo nunca –respondeu o veneciano-‐ Que me importa que avogara a

prol de Rabirius ou a prol de Cluentius? Abóndame ben cos procesos que xulgo eu.

Mel or acomodo me farían as súas obras filosóficas, mais cando vin que el dubidaba de

todo, cheguei á conclusión de que sabía tanto coma el e de que eu non precisaba de

ninguén para ser ignorante.

-‐Ah, velaí oitenta volumes de compilacións dunha Academia de Ciencias! –

exclamou Martiño-‐ Poida que neles haxa cousa boa.

–Haberíaa –dixo Pococurante-‐ se un só dos autores desta zarapal ada tivese

inventado aínda que fose a arte de facer alfinetes. Pero non hai en todos eses libros

máis que teorías baleiras e nin mesmo unha cousa útil.

-‐Que de pezas de teatro vexo aí en italiano, en español e en francés! –dixo

Cándido.

–Sí –dixo o senador-‐ Hai tres mil eiros delas e non hai tres ducias boas. Canto a

esas recol eitas de sermóns, que todos xuntos non valen unha páxina de Séneca, e a

todos eses grosos volumes de teoloxía, ben pensades que non os abro nunca, nin eu

nin ninguén.

Martiño avistou uns estantes cargados de libros ingleses.

-‐Coido –dixo-‐ que un republicano débese compracer moito coa maioría destas

obras escritas tan libremente.

–Si –respondeu Pococurante-‐ É fermoso escribir o que un pensa: é o privilexio

do home. En toda a nosa Italia non se escribe máis que o que non se pensa: os que

habitan a patria dos Césares e dos Antoninos non ousan ter unha idea sen o permiso

dun dominico. Eu estaría contento da liberdade que inspira aos xenios ingleses se a

paixón e o espírito de partido non corrompesen todo o que esta preciosa liberdade ten

de estimable.

Cándido, ao avistar un Milton, preguntoul e se el non contemplaba a este autor

coma un grande home.

-‐Quen? –dixo Pococurante-‐ Ese bárbaro que fai un longo comentario do

primeiro capítulo do Xénesis en dez libros de versos duros? Ese groseiro imitador dos

gregos que desfigura a creación e que, en canto que Moisés representa ao Ser Eterno

producindo o mundo coa palabra, fai que o Mesias tome un gran compás nun armario

do ceo para trazar a súa obra? Seica ía eu aprezar o que estragou o inferno e o demo

do Tasso? O que disfraza a Lucifer quer en sapo quer en pigmeo? O que l e fai repetir

cen veces os mesmos discursos? O que o fai discutir sobre teoloxía? O que, imitando

en serio a invención cómica das armas de fogo do Ariosto, fai que os diaños disparen

con canón contra o ceo? Nin a min nin a ninguén en Italia puideron agradarlle todas

esas tristes extravagancias. O casamento do pecado e a morte, e mais as cobras que

pare o pecado, fan vomitar a todo home que teña o gusto un pouco delicado. E a súa

longa descrición dun hospital non é boa senón para un enterrador. Este poema escuro,

estrafalario e noxento, foi desprezado xa des que naceu. Eu estou a tratalo hoxe como

foi tratado na súa patria polos seus contemporáneos. A máis, eu digo o que penso e

impórtame ben pouco que os outros pensen coma min.

Cándido estaba aflixido por estes discursos: el respectaba a Homero e

estimaba un pouco a Milton.

-‐Pobre de quen! –díxolle el en baixo a Martiño-‐ Moito medo teño que este

home non desprece soberanamente os nosos poetas alemáns.

–Non sería moi grave, iso –púxose Martíño.

-‐Oh, que home tan superior! –dicía aínda Cándido entre dentes-‐ Que gran

xenio este Pococurante! Nada é quen de l e agradar!

Despois de teren pasado así revista a todos os libros, baixaron ao xardín.

Cándido gabou todas as belezas deste.

–Non coñezo cousa ningunha de tan mal gusto –dixo o amo-‐ Non é máis que

unha chafal ada, pero dende mañán vou mandar plantar un de deseño máis nobre.

Ao que os dous curiosos se ausentaron de onde Súa Excelencia, díxol e Cándido

a Martiño:

-‐Ei, escoitade! Estaredes de acordo comigo en que temos aí o máis feliz de

todos os homes, pois que está por riba de todo o que posúe.

-‐Seica non vedes que está anoxado de todo o que posúe? –respondeu Martiño-‐

Platón dixo hai moito tempo que os mel ores estómagos non son os que repelen os

alimentos.

-‐E logo non hai pracer en criticar todo e en sentir defectos onde os outros

homes coidan ver fermosuras?

-‐É dicir –retrucou Martiño-‐ Que hai pracer en non ter pracer?

-‐Abofé! –dixo Cándido-‐ Daquela non hai ninguén máis feliz ca min, cando volva

ver a señorita Cunegunda.

-‐Sempre é ben esperar -‐dixo Martiño.

No entanto ían decorrendo os días e as semanas. Cacambó non voltaba e

Cándido estaba tan ensumido na súa dor que nin mesmo se decatou de que Paquette

e Frai Alelí non viñeran sequera darlle as grazas.

CAPÍTULO 26

DUNHA CEA QUE CANDIDO E MARTIÑO

TIVERON CON SEIS ESTRANXEIROS, E QUEN ERAN ELES

Un serán que Cándido, seguido por Martiño, ía poñerse á mesa cos

estranxeiros que se aloxaban na mesma hospedaría, un home coa cara de cor da

feluxe abordouno por tras e, col éndoo polo brazo, díxol e:

-‐Estade preparado para partir connosco, non fal edes.

El revírase e ve a Cacambó. Só a visión de Cunegunda podería asombralo e

agradarlle máis. Houbo tolear coa alegría. Abraza ao seu querido amigo:

-‐Cunegunda está aquí, non si? Onde está? Lévame xunto a ela, que eu morra

de ledicia ao contemplala.

–Cunegunda non está aquí -‐dixo Cacambó-‐ Está en Constantinopla.

-‐Vállame o ceo! En Constantinopla! Mais, así estivese na China vou eu voando.

Partamos

-‐Habemos partir despois de cear –retrucou Cacambó-‐ Non vos podo contar

máis nada. Son escravo e o meu amo está a agardar por min. Cómpre que vaia servilo

á mesa. Non digades unha palabra. Ceade e estade preparado.

Cándido, dividido entre a alegría e a dor, encantado de ter visto de novo ao seu

axente fiel, asombrado de o ver escravo, pletórico coa idea de volver atopar a súa

amada, co corazón axitado e o sentido abalado, púxose á mesa con Martiño, que

contemplaba con sangue frío todas estas aventuras, e con seis estranxeiros que

viñeran pasar o carnaval en Venecia.

Cacambó, que servía de beber a un deses estranxeiros, achegouse á orel a do

seu amo, contra o final da comida, e díxol e:

-‐Alteza, Vosa Maxestade pode partir cando desexe: o navío está preparado.

De que dixo estas palabras, saíu. Os comensais, asombrados mirábanse entre

eles sen proferir unha palabra, cando outro doméstico, achegándose ao seu amo,

díxolle: -‐Alteza, a cadeira de Vosa Maxestade está en Padua e o barco está preparado.

O amo fixo un aceno e o doméstico marchou. Os comensais todos volvéronse

mirar e a sorpresa común redobrou. Un terceiro criado, achegándose a un terceiro

estranxeiro, díxol e:

-‐Alteza, crédeme, Vosa Maxestade non debe demorar aquí máis tempo; vou

preparar todo.

E coa mesma desapareceu.

Cándido e Martiño non dubidaron entón de que non fose unha mascarada do

carnaval. Un cuarto doméstico díxol e ao cuarto amo:

-‐Vosa Maxestade pode partir cando desexe.

E saíu coma os outros.

O quinto criado díxole outro tanto ao quinto amo. Mais o sexto criado faloule

de xeito diferente ao sexto estranxeiro, que estaba a rentes de Cándido. Díxol e:

-‐A fe, señor, non vos queren seguir fiando á Vosa Maxestade, nin a min

tampouco, e ben poderían meternos no caldeiro esta noite a vós e máis a min. Eu vou

arranxar as miñas cousas. Quedai con Deus.

Desaparecidos os domésticos todos, os seis estranxeiros, Cándido e mais

Martiño permaneceron nun profundo silencio. Por fin, Cándido rompeuno:

-‐Meus señores, velaí unha brincadeira singular. Como é que todos vós sodes

reis? Canto a min, confésovos que nin eu nin Martiño non o somos.

O amo de Cacambó tomou entón gravemente a palabra e dixo en italiano:

-‐Eu non estou a brincar, chámome Ahmed III82. Fun Gran Sultán varios anos.

Destronei a meu irmán, meu sobriño destronoume a min, cortáronl es o pescozo aos

meus visires, e remato a miña vida no vel o serral o. Meu sobriño, o gran sultán

Mahmud permíteme viaxar ás veces pola miña saúde, e viñen pasar o carnaval en

Venecia.

Un mozo que estaba a rentes de Ahmed falou despois del, e dixo:

-‐Eu chámome Iván83. Fun emperador de todas as Rusias. Fun destronado no

berce, meu pai e miña nai foron aferrol ados e a min criáronme na prisión. Algunhas

veces teño permiso para viaxar, accompañado polos que me gardan, e viñen pasar o

carnaval en Venecia.

O terceiro dixo:

82 Ahmed III foi sultán de Turquía entre 1703 e 1730. Destronado polos xanízaros, morreu en 1736.

83 Iván VI foi proclamado tsar de Rusia ao nacer, en 1740 e foi destronado en 1741. Morreu asasinado en 1763.

-‐Eu son Carlos-‐Eduardo84, rei de Inglaterra. Meu pai cedeume os seus dereitos

ao trono e eu combatín para defendelos. A oito centos partidarios meus

arrancáronl es o corazón e con el batéronl es na cara. A min metéronme en prisión.

Vou a Roma facerlle unha visita ao rei, meu pai, destronado igual ca min e mais meu

avó, e viñen pasar o carnaval en Venecia.

O cuarto tomou entón a palabra e dixo:

-‐Eu son rei dos polacos85. O fado da guerra privoume dos meus estados

hereditarios. Meu pai experimentou os mesmos reveses. Eu resígnome á Providencia

coma o sultán Ahmed, o emperador Iván e o rei Carlos-‐Eduardo, aos que Deus dea

unha longa vida, e viñen pasar o carnaval en Venecia.

O quinto dixo:

-‐Eu tamén son rei dos polacos86. Perdín o meu reino dúas veces, mais a

Providencia deume outro Estado no que eu fixen tanto ben como todos os reis dos

sármatas87 xuntos non deron feito ás beiras do Vístula. Tamén eu me resigno á

Providencia, e viñen pasar o carnaval en Venecia.

Quedábal e de falar ao sexto monarca.

-‐Meus señores –dixo el-‐ Eu non son tan gran señor coma vós, mais en fin, fun

rei coma outros. Son Teodoro88, elexíronme rei de Córsega, chamáronme Vosa

Maxestade mais agora apenas me chaman señor. Fixen acuñar moeda e non teño un

real. Tiven dous secretarios de Estado e apenas teño un criado. Vinme enriba dun

trono e botei longo tempo en Londres, en prisión, sobre da pal a. Teño moito medo de

ser tratado de igual xeito aquí, aínda que eu viñera, coma vós, pasar o carnaval en

Venecia.

Os outros cinco reis escoitaron este discurso cunha nobre compaixón. Cada un

deles deulle vinte cequíns89 ao rei Teodoro para que tivera vestidos e camisas.

Cándido fíxolle o galano dun diamante de dous mil cequíns. “Quen é, logo-‐ dicían os

reis-‐ ese simple particular que se atopa en estado de dar cen veces o que cada un de

nós e dáo?”

No momento de se retiraren da mesa, chegaban á mesma hospedaría catro

altezas serenísimas que tamén perderan os seus Estados polo fado da guerra e que

viñan pasar o resto do carnaval en Venecia. Mais Cándido nin mesmo reparou neses

84 Carlos-Eduardo, fillo de Xacobe III Estuardo e neto de Xacobe II tentou sen éxito de recuperar o trono de Inglaterra.

85 Augusto III, elector de Saxonia, foi elexido rei de Polonia en 1733 e foi privado dos seus Estados hereditarios por Federico II de Prusia en 1756. Seu pai, Augusto II perdera tamén Polonia.

86 Estanislao Leczinski perdeu por primeira vez o trono de Polonia en 1709, e por segunda en 1735. A súa filla casara con Luís XV de Francia en 1726 e, en 1738 obtivo o ducado da Lorena.

87 Pobo de orixe asiática que invadíu no século III unha rexión da Europa central que se corresponde aproximadamente coa actual Polonia.

88 Theodor von Neuhof, barón pobre da Westfalia, foi proclamado rei de Córsega en 1736 por ter axudado aos corsos a se separaren de Xénova. Destituído en 1736, sufríu prisión en Londres por causa de débedas.

89 O cequín era unha moeda de ouro que circulaba en Venecia.

recén chegados. Non estaba preocupado máis que por ir atopar a súa querida

Cunegunda a Constantinopla.

CAPÍTULO 27

VIAXE DE CÁNDIDO A CONSTANTINOPLA

O fiel Cacambó obtivera xa do patrón turco que ía levar de volta ao sultán

Ahmed a Constantinopla que acollese a Cándido e a Martiño a bordo. Un e mais outro

dirixíronse alí despois de se prosternaren diante de Súa Miserable Alteza. Cándido, de

camiño, dicíal e a Martiño:

-‐E mais velaí seis reis destronados cos que nós vimos de cear! E, por riba,

entre eles hai un ao que l e dei esmola! Se cadra hai moitos outros príncipes máis

infortunados. Tocante a min, eu só perdín seis carneiros e vou voando aos brazos de

Cunegunda. Meu querido Martíño, máis unha vez: Pangloss tiña razón, todo está ben.

-‐Iso desexo –dixo Martiño.

–E mais –dixo Cándido-‐ velaí unha aventura ben pouco verosímil a que nós

tivemos en Venecia. Nunca se ten visto nin sentido contar que seis reis destronados

ceasen xuntos na taberna.

–Non é máis extraordinario que a maioría das cousas que nos teñen acontecido

–dixo Martiño-‐ É moi corrente que os reis sexan destronados, e a respecto do honor

que nós tivemos ao cear con eles, é unha bagatela que non merece a nosa atención.

Non ben estivo Cándido no navío, que saltou ao pescozo do seu antigo criado,

do seu amigo Cacambó.

-‐Entón? –díxolle-‐ Que fai Cunegunda? Segue a ser un prodixio de beleza?

Segue amándome? Como l e vai? Mercáchesl e sen dúbida un palacio en

Constantinopla, non si?

-‐Meu querido amo –respondeu Cacambó-‐ Cunegunda está a lavar cuncas á

beira do Propóntide90, na morada dun príncipe que ten moi poucas cuncas. É escrava

na casa dun antigo soberano, chamado Ragotski91, a quen o Gran Turco l e dá tres

escudos por día no seu asilo. Pero o que é ben máis triste é que perdeu a súa

fermosura e que se volveu horriblemente fea.

-‐Ah! Fermosa ou fea, –dixo Cándido-‐ eu son home de sociedade e o meu deber

é seguila amando. Mais: como pode ela verse reducida a un estado tan degradante

cos cinco ou seis mil óns que ti levaras?

-‐E logo? –dixo Cacambó-‐ Seica mon tiven que le dar dous milóns ao señor don

Fernando de Ibarra y Figueroa y Mascareñas y Lampurdos y Souza, gobernador de

90 Nome antigo do mar de Mármara.

91 Ferentz Rakocki, príncipe de Transilvania, levantouse contra do emperador de Austria e, ao ser derrotado, tivo que exilarse, a partir de 1719, á beira do mar de Mármara.

Buenos Aires, para obter o permiso de recol er á señorita Cunegunda? Non nos

esbullou todo o resto un pirata audazmente? E non nos levou ese mesmo pirata ao

cabo de Matapán, a Milo, a Nicaria, a Samos, a Petra, aos Dardanelos, a Mármara e a

Scutari? Cunegunda e a vel a están servindo na casa dese príncipe do que vos falei e eu

son escravo do sultán destronado.

-‐Que de espantosas calamidades encadeadas unhas ás outras! –dixo Cándido-‐

Mais, despois de todo, aínda teño algúns diamantes: hei dar librado doadamente a

Cunegunda. É boa mágoa que ela se volvera tan fea.

Despois, virándose cara a Martiño, dixo:

-‐Quen pensades vós que é máis de compadecer: o emperador Ahmed, o

emperador Iván, o rei Carlos-‐Eduardo ou eu?

-‐Non o sei –dixo Martiño-‐ Cumpriría que eu estivese nos vosos corazóns para

sabelo. -‐Ah! –dixo Cándido-‐ Se Pangloss estivese aquí, habíao saber e habíanolo dicir.

–Non sei –dixo Martiño-‐ con que balanzas o voso Pangloss daría pesado os

infortunios dos homes e aprezado as súas dores. Todo o que presumo é que hai

mil óns de homes na terra cen veces máis de compadecer que o rei Carlos-‐Eduardo, o

emperador Iván e o sultán Ahmed.

–Ben podería ser –dixo Cándido.

En poucos días chegaron ao canal do mar Negro. Cándido empezou por pagar

un rescate moi caro por Cacambó e, sen perder o tempo, lanzouse nunha galera cos

seus compañeiros para ir buscar a Cunegunda á ribeira do Propóntide, por moi fea que

ela puidese estar.

Había entre os galeotes dous forzados que remaban moi mal e aos que o

patrón oriental l es aplicaba de cando en cando algúns golpes de nervio de boi nos

seus ombros nús. Cándido, por un movemento natural, mirou para eles máis

atentamente que para os outros e achegouse ao seu carón con piedade. Algúns trazos

dos seus rostros desfigurados parecéronl e ter unha pouca semel anza con Pangloss e

con aquel desgraciado xesuíta, aquel barón, aquel irmán da señorita Cunegunda. Esta

idea conmoveuno e atristouno. Considerounos aínda máis atentamente.

-‐De certo –díxolle el a Cacambó-‐ que se eu non vira aforcar a mestre Pangloss,

e se eu non tivera a desgraza de matar ao barón había crer que son eles os que andan

a remar nesta galera.

Co nome de Pangloss e do barón os dous forzados ceibaron un berro enorme,

paráronse no seu banco e deixaron caír os seus remos. O patrón oriental correu enriba

deles e os vergal azos de boi redobraron.

-‐Parade, señor! Parade! –exclamou Cándido-‐ Heivos dar tantos cartos como

queirades.

-‐O que! É Cándido! –dixo un dos forzados.

-‐O que! É Cándido! –dixo o outro.

-‐Será un soño? Estarei durmindo? Estou nesta galera? É ese o señor barón, que

eu matei? É ese mestre Pangloss, que eu vin aforcar?

-‐Somos nós propios, somos nós propios –responderon eles.

-‐O que! É ese o gran filósofo? –preguntou Martiño.

-‐Eh, señor patrón oriental! –dixo Cándido-‐ Que cartos queredes polo rescate do

señor barón de Thunder-‐ten-‐tronckh, un dos primeiros baróns do imperio, e máis do

señor Pangloss, o máis profundo metafísico da Alemaña?

-‐Perro cristián –respondeu o patrón oriental-‐ pois que estes dous perros

forzados cristiáns son baróns e metafísicos, o que é sen dúbida unha grande dignidade

no seu país, vasme dar cincuenta mil cequíns.

–Heivolos dar, señor. Levádeme coma un raio a Constantinopla e vos hei pagar

ao dereitiño. Ou non, levádeme cabo da señorita Cunegunda.

O patrón oriental, seguindo o primeiro ofrecemento de Cándido, virara xa a

proa cara a cidade e facía remar máis rapidamente do que un paxaro non fende os

aires.

Cándido abrazou cen veces ao barón e a Pangloss.

-‐E como é que non vos matei, meu querido barón? E, meu querido Pangloss:

como é que estades vivo despois de serdes aforcado? E por que estades ambos os

dous nas galeras en Turquía?

-‐Évos certo que a miña querida irmá está neste país? –preguntou o barón.

–É -‐respondeule Cacambó.

–Daquela, volvo ver ao meu querido Cándido!–exclamou Pangloss.

Cándido presentoules a Martiño e Cacambó. Todos se abrazaban e todos

falaban a un tempo. A galera voaba, xa estaban no porto. Mandaron vir un xudeu, ao

que Cándido vendeu por cincuenta mil cequíns un diamante que valía cen mil e que lle

xurou por Abraham que non podía dar máis. Decontado pagou o rescate do barón e de

Pangloss. Este guindouse aos pés do seu libertador e bañounos con bágoas. O outro

agradeceul o cun aceno da cabeza e prometeu volverlle este diñeiro na primeira

ocasión.

–Mais é posible que a miña irmá estea en Turquía? –preguntaba.

–Non hai cousa máis posible –retrucou Cacambó-‐ pois que está a fregar pratos

na morada dun príncipe de Transilvania.

Coa mesma, mandaron vir dous xudeus, Cándido vendeu aínda algúns

diamantes, e volveron partir todos noutra galera para ir librar a Cunegunda.

CAPÍTULO 28

O QUE LLES ACONTECEU A CÁNDIDO, A CUNEGUNDA, A PANGLOSS,

A MARTIÑO, ETC

-‐Perdón, outra vez –díxol e Cándido ao barón-‐ Perdón, meu reverendo padre,

por vos ter atravesado o corpo coa espada.

–Non falemos máis diso –dixo o barón-‐ Eu fun un pouco vivo de máis,

recoñézoo. Mais, como queredes saber por que acaso me chegastes a ver nas galeras,

direivos que despois de ser curado da miña ferida polo frade boticario do colexio fun

atacado e raptado por unha partida española. Metéronme en prisión en Buenos Aires

no momento en que a miña irmá acababa de partir de alá. Pedín voltar para Roma,

cabo do Padre Xeneral. Nomeáronme para ir servir de capelán en Constantinopla,

cabo do Señor Embaixador de Francia. Non había oito días que eu entrara en función,

cando atopei contra a tardiña un icoglán92 mozo moi feito. Ía moita calor, o mozo

quíxose bañar e eu aproveitei a ocasión para me bañar tamén. Non sabía que fose un

crime capital para un cristián que o atopasen completamente nú cun mozo musulmán.

Un cadí93 mandou que me desen cen bastonazos na planta dos pés e condenoume ás

galeras. Non creo que se teña feito unha inxustiza máis horrible. Mais gustaríame ben

saber por que miña irmá está na cociña dun soberano de Transilvania refuxiado entre

os turcos.

-‐E vós, meu querido Pangloss –dixo Cándido-‐ Como é posible que vos volva

ver? -‐É certo –dixo Pangloss-‐ que me vistes aforcar. Propiamente eu debía ser

queimado, mais ben vos lembrades de que chovía a potes cando me ían cocer. A

treboada foi tan forte que desesperaron de poder prender o lume e aforcáronme,

dado que non puideron facer mel or cousa. Un cirurxián mercou o meu corpo, levoume

para a súa casa e disecoume. De primeiras, fíxome unha incisión crucial94 dende o

embigo ata a clavícula. Ninguén podía ser máis mal aforcado do que eu fora. O

executor das altas obras da Santa Inquisición95, que era subdiácono, queimaba de

certo a xente de maravil a, mais non estaba afeito a aforcar. A corda estaba mol ada e

escorregou mal, quedando trabada. En fin, que eu aínda respiraba. A incisión crucial

fíxome botar un berro tan grande que o meu cirurxián caíu de costas e, coidando que

estaba a disecar o demo, liscou, morrendo co medo, e caíu de volta pola escaleira ao

fuxir. A súa mul er, co ruído, veu correndo dende un gabinete veciño. Viume enriba da

mesa, estrado, coa miña incisión crucial, e aínda pil ou máis medo que o seu marido,

caíndo por riba del. Ao que volveron un pouco en si, sentín á cirurxiá dicirlle ao

cirurxián: “Oi, meu: como se vos ocorre disecardes un herexe? Non sabedes que o

demo está sempre no corpo desa xente? Vou de contadiño buscar un crego para o

92 No imperio otomano, oficial do palacio do sultán.

93 Xuíz musulmán que reúne funcións civís e relixiosas.

94 Con forma de cruz.

95 O verdugo.

exorcizar”. Eu estremecínme con estas falas e xuntei as poucas forzas que me

quedaban para berrar: “Tende piedade de min!”. Por fin, o barbeiro portugués gañou

coraxe e recoseu a miña pel. Mesmo a súa mul er me coidou. Estiven a pé á volta de

quince días. O barbeiro atopoume unha posición e fíxome lacaio dun cabaleiro de

Malta que ía para Venecia. Mais, ao non ter o meu amo con que me pagar, púxenme

ao servizo dun mercader veneciano e seguino a Constantinopla.

Un día, col eume a fantasía de entrar nunha mesquita. Nela non había senón un

vel o imán e unha moza devota que dicía os seus padrenosos. Todo o seu peito estaba

descuberto: tiña entre os dous seos un fermoso ramal etiño de tulipáns, de rosas, de

anemones, de ranúnculos, de xacintos e de primaveras. Ela deixou caír o seu

ramal etiño e eu recol ino e volvínl o poñer con dilixencia moi respectuosa. Botei tanto

tempo en llo pór de novo que o imán se encarraxou e, en vendo que eu era cristián,

chamou por axuda. Levárome xunta o cadí, que ordenou zorregarme cen golpes nas

plantas dos pés con vimbias e mandoume para as galeras. Fun encadeado

precisamente na mesma galera e no mesmo banco que o señor barón. Había nesta

galera catro mozos de Marsel a, cinco sacerdotes napolitanos e dous frades de Corfú

que nos dixeron que semel antes aventuras acontecían todos os días. O señor barón

pretendía que el sufrira unha inxustiza máis grande ca min, eu pretendía que era moito

máis tolerable o volver poñer un ramal ete no peito dunha mul er que estar

completamente nú cun icoglán. Discutiamos sen cesar e recibiamos vinte vergal azos

de boi diarios, cando o encadeamento dos acontecementos deste universo vos

conducíu á nosa galera e vós nos rescatastes.

-‐Entón, meu vello Pangloss! –díxolle Cándido-‐ Cando vos aforcaron, vos

disecaron, vos mal aron e cando remastes nas galeras: seguistes pensando que todo ía

o melloriño do mundo?

-‐ Sigo a ser do meu primeiro sentimento –respondeu Pangloss-‐ Porque, en fin,

son filósofo e non me convén desdicirme, ao non se poder enganar Leibnitz, e ao ser,

por parte, a harmonía preestablecida a cousa máis fermosa do mundo, tanto coma o

cheo e a materia sutil96.

96 Termos pertencentes á filosofía de Descartes.

CAPÍTULO 29

COMO CÁNDIDO ATOPOU DE NOVO A CUNEGUNDA E A VELLA

En tanto que Cándido, o barón, Pangloss, Martiño e Cacambó estaban a contar

as súas aventuras, que argumentaban sobre os acontecementos continxentes ou non

continxentes deste universo e que discutían sobre os efectos e as causas, sobre o mal

moral e o mal físico, sobre a liberdade e a necesidade e sobre os consolos que un pode

experimentar cando está nas galeras en Turquía, arribaron á beira do Propóntide, á

casa do príncipe de Transilvania. Os primeiros obxectos que se presentaron foron

Cunegunda e a vel a, que estaban a tender servil etas nunhas cordas para facelas

secar.

O barón palideceu con esta visión. O tenro amante Cándido, ao ver a súa

fermosa Cunegunda renegrida, cos ol os regañados, o peito seco, as fazulas enrugadas

e os brazos rubios e mirrados, recuou tres pasos, dominado polo horror, e avanzou a

seguido levado polo bo proceder. Ela abrazou a Cándido e a seu irmán, eles abrazaron

á vel a e Cándido rescatounas ás dúas.

Había na veciñanza unha quinteliña97 e a vel a propúxol e a Cándido

acomodárense nela, á espera de que todo o grupo tivese un mel or destino.

Cunegunda non sabía que se volvera fea, ninguén l o advertira, e lembroul e a Cándido

as súas promesas cun tono tan absoluto que o bo de Cándido non se atreveu a

rexeitala. Informou el daquela ao barón de que ía casar coa súa irmá.

-‐Eu nunca hei aturar –dixo o barón-‐ unha tal baixeza pola súa parte e unha tal

insolencia pola vosa. Nunca me han reprochar esa infamia: os fil os de miña irmá non

poderían entrar nos capítulos98 da Alemaña. Non, nunca miña irmá ha casar máis que

cun barón do Imperio.

Cunegunda guindouse aos seus pés e bañounos de bágoas. El foi inflexible:

-‐Amo tolo, –díxolle Cándido-‐ eu tireite das galeras e paguei o teu rescate. E

mais o da túa irmá, que estaba aquí a lavar cuncas e se volveu fea. Eu teño a bondade

de facer dela a miña mul er e ti aínda pretendes opoñerte! Volveríate matar se l e

fixese caso á miña carraxe.

– Podesme matar outra vez –dixo o barón-‐ mais non has casar coa miña irmá

en canto que eu viva.

97 Finca pequena con agros.

98 Asembleas dos membros de ordes reais, militares ou relixiosas.

CAPÍTULO 30

CONCLUSIÓN

Cándido, no fondo do seu corazón non tiña gana ningunha de casar con

Cunegunda, mais a impertinencia extrema do barón determinábao a concluír o

casamento e Cunegunda premíao tan vivamente que non podía desdicirse. Consultou

a Pangloss, a Martiño e ao fiel Cacambó. Panglos escribiu unha fermosa memoria coa

que probaba que o barón non tiña dereito ningún sobre a súa irmá e que ela podía,

segundo todas as leis do Imperio, casar con Cándido coa man esquerda99. Martiño

tirou a conclusión de botar o barón ao mar. Cacambó xulgou que cumpría entregalo ao

patrón oriental e volvelo ás galeras, despois do cal habían envialo ao Roma co Padre

Xeneral no primeiro navío. O parecer considerouse moi bo, a vel a aprobouno e non l e

dixeron nada diso á súa irmá. A cousa foi executada grazas a algo de diñeiro, e tiveron

o pracer de pil ar un xesuíta e de castigar o arrual o dun barón alemán.

Era completamente natural imaxinar que despois de tantos desastres,

Cándido, casado coa súa amada e vivindo co filósofo Pangloss, o filósofo Martiño, o

prudente Cacambó e a vel a -‐maiormente cando trouxera tantos diamantes da patria

dos antigos incas-‐ había levar a vida máis agradable do mundo, pero foi tan lurpiado

polos xudeus que non l e quedou senón a súa quinteliña. A súa mul er, facéndose cada

día máis fea, volveuse roñona e insoportable. A vel a estaba eivada e aínda se puxo de

máis mal humor que Cunegunda. Cacambó, que trabal aba no xardín e ía vender

legumes a Constantinopla, estaba afogado de trabal o e maldicía o seu destino.

Pangloss estaba desesperado por non bril ar nalgunha universidade da Alemaña.

Canto a Martiño, estaba firmemernte persuadido de que un está igual de mal en todas

partes e tomaba as cousas con paciencia. Cándido, Martiño e Pangloss debatían por

veces de metafísica e de moral. Víase con frecuencia pasar baixo as fiestras da quinta

barcos cargados de effendis100, de pachás101 e de cadís que eran enviados ao exilio a

Lemnos, a Mitilene ou a Erzurúm e víase vir outros cadís, outros pachás e outros

effendis que ocupaban o lugar dos expulsados e que eran expulsados á súa vez. Víanse

cabezas limpamente disecadas que levaban a presentar á Sublime Porta102. Estes

espectáculos facían redobrar as disertacións, e cando non se debatía, o anoxo era tan

excesivo que a vel a ousou dicir un día:

-‐Quixera saber o que é peor, se ser violada cen veces por piratas negros, ver

cortada unha nádega, pasar polas baquetas entre os búlgaros, ser xostregado e

aforcado nun auto de fe, ser disecado, remar nas galeras, sufrir en fin todas as miserias

polas que nós todos temos pasado ou ben permanecer aquí sen facer nada.

–É unha importante cuestión –dixo Cándido.

99 De non casar con muller nobre, o príncipe podía, na cerimonia da boda, darlle á noiva a man esquerda.

Con este símbolo, manifestaba que non lle transmitía os seus títulos nin os seus bens.

100 Título honorífico turco dado a certos civís (maxistrados, sabios, etc).

101 Gobernadores das provincias do imperio otomano.

102 Goberno do imperio otomano.

Este discurso fixo nacer novas reflexións, e Martiño, maiormente, concluíu que

o home nacera para vivir nas convulsións da inquedanza ou no letargo do anoxo.

Cándido non concordaba no asunto, mais non afirmaba nada. Pangloss recoñecía que

sempre tiña sufrido horriblemente, mais, como sostivera unha vez que todo ía de

maravil a, seguía a sostelo e non cría nada diso.

Unha cousa acabou de confirmar a Martiño nos seus detestables principios, de

facer dubidar máis que nunca a Cándido e de lle pór atrancos a Pangloss. Foi que viron

un día chegar á súa quinta a Paquette e Frei Alelí, que estaban na máis extrema

miseria. Comeran moi axiña as súas tres mil piastras, apartáranse, volvéranse

arranxar, rifaran, leváranos para a cadea, fuxiran, e finalmente frei Alelí fixérase turco.

Paquete continuaba o seu oficio por todas partes e non gañaba xa nada.

-‐Ben o predicira eu –díxol e Martiño a Cándido-‐ que os vosos presentes habían

ser dilapidados e non os habían volver a eles senón máis miserables. Vós levades

vomitados mil óns de piastras, vós e Cacambó, e mais non sodes máis felices do que

frei Alelí e Paquette.

-‐Ah! Ah! –díxolle Pangloss a Paquette-‐ O Ceo tráevos daquela de novo entre

nós, miña pobre rapaciña! Sabedes que vós costástesme ben a punta do nariz, un ollo

e mais unha orel a? En que estado vides! Ai! Que cousa é este mundo?

Esta nova aventura animounos a filosofar máis que nunca.

Había na veciñanza un derviche103 moi famoso que pasaba polo mel or filósofo

da Turquía e fórono consultar. Pangloss foi o voceiro e díxol e:

-‐Mestre, vímosvos rogar que nos digades por que foi formado un animal tan

estraño coma o home.

-‐En que te metes ti? –díxole o derviche-‐ É ese asunto teu?

-‐Mais, meu reverendo padre, –díxolle Cándido-‐ hai unha cantidade horrible de

mal enriba da terra.

-‐Que importa –dixo o derviche-‐ que haxa mal ou ben? Cando Súa Alteza manda

un navío a Exipto: preocúpase de se os ratos que están no navío se sinten a xeito ou

non? -‐Que cómpre daquela facer? –preguntou Pangloss.

–Estares calado –respondeu o derviche.

–Eu esperaba –dixo Pangloss-‐ dialogar un pouco convosco sobre os efectos e

as causas, sobre o mel or dos mundos posibles, sobre a orixe do mal, sobre a natureza

da alma e sobre a harmonía preestablecida.

O derviche, a estas falas, pechoules a porta nos fociños.

103 Certo tipo de relixioso musulmán.

Durante esta conversación, espal árase a nova de que acababan de esganar en

Constantinopla a dous visires ministros e ao muftí104, e de que empalaran a varios dos

seus amigos. Esta catástrofe armou moita baral a por todas partes durante horas.

Pangloss, Cándido e Martiño, ao volveren para a quintela, atoparon a un vel iño que

estaba a tomar o fresco á súa porta baixo unha enramada de laranxeiros. Pangloss,

que era tan curioso como conversador, preguntoul e como l e chamaban ao muftí que

acababan de esganar.

-‐Non o sei –respondeu o bo do home-‐ E nunca souben o nome de muftí nin de

visir105 ningún. Ignoro absolutamente a aventura da que vós me estades a falar.

Presumo que en xeral os que se mesturan nos asuntos públicos perecen algunhas

veces miserablemente, e que o merecen, mais nunca me informo do que se fai en

Constantinopla. Eu conténtome con enviar a vender alá os froitos que cultivo.

Da que dixo estas palabras fixo entrar os estranxeiros na súa casa. As súas

dúas fil as e os seus dous fil os presentáronl es varias castes de xaropes que eles

mesmos facían, kaimak106 sementado de codia de cidra confeitada, laranxas, limóns,

limas, ananás, pistachos e café de Moka107 que non estaba mesturado co ruín café de

Batavia e das il as. Despois disto, as dúas fil as dese bo musulmán perfumaron as

barbas de Cándido, de Pangloss e de Martiño.

-‐Vós debedes ter unha vasta e magnifica terra –díxolle Cándido ao turco.

-‐Non teño senón cen ferrados –respondeu o turco-‐ Cultívoos cos meus fil os.

O trabal o arreda de nós tres grandes males: o anoxo, o vicio e a necesidade.

Cándido, en volvendo á súa quinta, fixo profundas reflexións sobre o

discurso do turco. Díxol e a Pangloss e a Martiño:

-‐Paréceme que este bo velo se labrou un destino ben preferible ao dos seis reis

cos que nós tivemos o honor de cear.

–As grandezas –dixo Pangloss-‐ son moi perigosas, segundo a relación de todos

os filósofos. Porque, en fin, Eglón, rei dos moabitas, foi asasinado por Aod, Absalón foi

pendurado polos cabelos e furado por tres dardos, o rei Nadab, fil o de Xeroboán, foi

morto por Basá, o rei Elá por Zimrí, Ocosías por Xehú, Atalía por Xoad, os reis Xaquín,

Xeconías e Sedecías foron escravos. Vós sabedes como pereceron Creso, Astiago,

Darío, Dionisio de Siracusa, Pirro, Perseo, Aníbal, Xugurta, Ariovisto, César, Pompeio,

Nerón, Otón, Vitelio, Domiciano, Ricardo II de Inglaterra, Eduardo II, Henrique VI,

Ricardo III, María Estuardo, Carlos Iº, os tres Henriques de Francia, o emperador

Henrique IV. Vós sabedes...

104 Membro do clero musulmán.

105 Membro do consello do sultán.

106 Crema a base de froitas e licores.

107 Porto da entrada do mar Vermello no que se cultivaba antigamente esta variedade de café célebre pola súa calidade.

–Eu sei tamén que temos que cultivar a nosa horta –dixo Cándido.

–Tendes razón –dixo Pangloss, porque cando o home foi posto no horto do

Edén foi posto alí ut operatur eum108, para que trabal ase, o que proba que o home non

naceu para o repouso.

–Trabalemos sen discutir -‐dixo Martiño-‐ É o único medio de facer a vida

soportable.

Toda a pequena sociedade entrou nese louvable propósito. Cada quen se puxo

a exercer os seus talentos. O eidiño rendeu moito. Cunegunda estaba de certo ben

fea, mais volveuse unha pasteleira excelente, Paquette púxose a bordar, a vel a tivo

coidado da roupa. Nin mesmamente frei Alelí deixou de facer servizo: foi un

carpinteiro moi bo e chegou a ser mesmo home de sociedade. E Pangloss dicíal e por

veces a Cándido:

-‐Todos os acontecementos están encadeados no mel or dos mundos posibles.

Porque, en fin, se vós non forades expulsado dun fermoso castelo a patadas no

traseiro polo amor da señorita Cunegunda, se non forades levado á Inquisición, se non

correrades a América a pé, se non l e derades unha boa estocada ao barón, se non

perderades todos os vosos carneiros do bo país de Eldorado, vós non comeriades aquí

cidras confeitadas e pistachos.

–Iso está ben –respondeu Cándido-‐ mais temos que cultivar a nosa horta.

108 Adaptación dunha cita bíblica (Xénese, II, 15) que significa “para que el traballase”.