ALFRED JARRY

UBÚ COLONIAL

Tradución, introdución e notas :

Henrique Harguindey

Esta obra é distribuida baixo licenza Creative Commons 2.5.

Citar como:A.Jarry: Ubú Colonial.Tradución ao galego de Henrique Harguindey

http://palabrasdesconxeladas.com

1

O Pai Ubú segue vivo. Grotescamente e sinistramente vivo. O que foi

considerado premonición do maior ridículo, absurdo e perigoso fantoche do século

XX segue a cabalgar no XXI.

O personaxe fixera a súa presentación en sociedade na soada primeira

representación do Ubú Rei en 1896. Jarry levara ao extremo do delirio a farsa de

estudantes. E o Pai Ubú seguíu campando ( Ubú cornudo, Ubú encadeado, Ubú

colonial, Ubú no outeiro) xunto con outras obras de igual fasquía jarryesca.

Unha persoa fundamental na vida do autor foi Ambroise Vollard, coñecido

galerista de arte que descubriu e promocionou pintores como Gauguin, Cézanne,

Van Gogh, Matisse ou Picasso –ao que lle organizou a primeira exposición

parisiense e encargou a famosa serie de gravados coñecida como Suite Vollard-‐

impulsando as correntes máis renovadoras e vangardistas.

Coñecer a Jarry, co que o ligou unha sólida amizade, supúxolle a Vollard

descubrirse unha vocación literaria e ficar fascinado coa creación do personaxe do

pai Ubú. En 1901 propón a edición do Almanach Illustré du Père Ubu (XXe Siècle),

un traballo collectivo no que participan, a máis de Jarry, o pintor Bonnard, o

músico Terrasse e o propio editor, Vollard. Inspirado polos relatos e anécdotas dos

negros da colonia francesa da illa da Reunión, na que Vollard nacera, será nese

almanaque onde aparece o texto de Ubú Colonial.

Anos despois de Jarry morrer, Vollard quixo continuar a presenza ubuesca,

polo que publicou numerosas continuacións á obra do seu amigo : Le Père Ubu à

l’hôpital, Le Père Ubu à l’aviation, Le Père Ubu à la guerre, Politique coloniale du

Père Ubu, Les réincarnations du Père Ubu, Le Père Ubu au pays des soviets…

En galego o texto de Ubu rei foi publicado en tradución nosa polos Cadernos

da Escola Dramática Galega (nº 80), pouco despois da súa estrea por Teatro de

Ningures, en 1989 nunha montaxe dirixida por Etelvino Vázquez. E volveu Ubú

con frecuencia á escena galega : con Maricastaña, dirixida por Fernando Dacosta,

con La Imagina Machina, dirixida por Suso Díaz, coa Aula de Teatro da

Universidade da Coruña dirixida por Zé Paredes…

Tamén continuou o seu periplo universal polas máis variadas latitudes. En

1994 Emmanuel Genvrin co Théâtre Vollard realizou a conxunción de Jarry e de

Ambroise Vollard na peza Votez Ubu Colonial ! que insire a súa mensaxe na

actualidade da Reunión.

Resulta máis doado ser actuólogo que arqueólogo. Por iso – aínda que

tamén estean impresas nos enterramentos antigos da Humanidade as pisadas do

Pai Ubú-‐ dexergamos con facilidade as pegadas do Mestre das Finanzas nas

corredoiras, estradas e rueiros de hoxe. Emmanuel Genvrin seguíu a pista ubuesca

pola colonia e calquera de nós pode detectar a súa grotesca e sinistra presenza nos

novos pportos e aeropportos da Gallaecia e da Hispania dos nosos días.

2

PERSONAXES

Pai Ubú

Nai Ubú

O Forno

3

PAI UBÚ :

-‐ Ah ! Sodes vós, doutor Forno ? Estamos encantado de que teñades vido ao

noso encontro, cando non facemos máis que desembarcar deste paquebote que nos

trae da nosa ruinosa exploración colonial , por conta do goberno francés. No

traxecto de aquí á nosa morada, se insistides en compartir a nosa comida, aínda

que non teñamos demasiada para nós e a Nai Ubú e que mesmo non esteamos

seguro de que sexa divisible por dous, nós instruirémosvos daquelo que

aprendimos no decurso da nosa misión.

A nosa primeira dificultade alá, foi que non había que pensar en nos

procurarmos escravos, ao estar por desgraza abolida a escravitude ; Nós vímonos

reducido a entrar en relacións diplomáticas con negros armados que estaban a mal

con outros negros desprovistos de medios de defensa, e cando os primeiros

tiveron capturado os segundos, Nós levamos a totalidade como traballadores libres,

por pura filantropía, a fin de evitar que os vencedores comesen aos vencidos, como

se practica nas fábricas de París. Desexoso de lles proporcionar a todos felicidade

e de os manter no ben, prometimos, se é que se portaban como é debido,

outorgarlles, inmediatamente despois de dez anos de traballo libre ao noso

servizo e mediante informe favorable do noso gardián de forzados, o dereito a

seren electores e a faceren eles propios os seus fillos.

Para garantirmos a súa seguridade, Nós reorganizamos a policía, é dicir, Nós

suprimimos os comisarios de policía, que aínda non foran establecidos, e

substituímolos por unha adiviña somnámbula que nos denunciaba os

delincuentes, baixo a condición, de que tivésemos coidado de consultala só nos

seus momentos de lucidez.

O FORNO :

-‐Velaí unha invención maravillosa, Pai Ubú, maiormente se a somnámbula

estaba lúcida a miúdo.

P.U :

-‐ Bastante a miúdo, cando menos todas as veces que non estaba bébeda.

FORNO :

-‐ Entón : cando se embebedaba, pai Ubú ?

4

P.U. :

-‐Sempre… Ah, doutor Forno, estades a me facer burla e provocades que

induza a que rían de min ! Pois ben, escoitade como, pola nosa sabenza en

medicina e a nosa presenza de ánimo fumos quen de vencer unha terrible

epidemia que devastaba o noso convoi de traballadores libres, e dicídeme se vós

teriades sido capaz de facer semellante curación ! Os negros están –descubrimos

Nós-‐ suxeitos a unha enfermidade extraordinaria : sen motivo aparente, mais moi

especialmente cando os exhortan a traballar, quéixanse de teren « tatane1»,

déitanse no chan e é tan imposible facelos levantarse como se estivesen xa mortos.

Ocorréuseme, lembrando que a afusión fría era moi recomendada nos casos de

delirium tremens, guindar á auga o máis enfermo de todos, que foi papado

decontadiño por un gran bacallao. Este sacrificio expiatorio debeulles gustar aos

deuses mariños porque todos os negros se puxeron a danzar en signo de curación

súbita e para glorificar o noso remedio ; e un dos máis gravemente tocados

converteuse nun magnífico semental libre.

FORNO :

-‐Trouxéstelo convosco, Pai Ubú ? Heillo presentar á miña muller, que di que

se perdeu a raza deles.

P.U :

-‐ Infortunadamente, como nos debía a vida e a Nós non nos gustan as

débedas coa caixa das nosas phynanzas, non disfrutamos de descanso ningún ata

termos atopado unha ocasión de cobrar ese crédito. E non tardou. Un día as súas

trasnadas chegaron ao punto de guindar na nosa gran turbina do azucre (que fai

dúas mil revolucións por minuto e reduce nun chiscar de ollo calquera granito ou

ferralla vella en impalpable azucre en pó) un rapaz malabar que de certo non

medraba rápido de abondo para se facer un verdadeiro traballador libre. Nós non

dubidamos nin un segundo en facer executar o criminal, canto máis que tiñamos

unha testemuña irrecusable da súa falcatrúa, o rapaz malabar en persoa, que

viñera queixarse a Nós !

1 1 Tatane é unha palabra do creoulo reunionés que significa “sono” ( Gagner tatane

é“adurmiñarse”). No Almanaque Ilustrado do Pai Ubú (Século XX) tatane aparece con frecuencia:

sainte Tatane ten o 9 de maio a súa celebración no Calendario do Pai Ubú para 1901, e no

calendario patafísico, establecido jarryescamente polo Collège de Pataphysique, o mes de Tatane vai

do 14 de xullo ao 10 de agosto, tempo evidente de repouso. O mesmo Almanaque Ilustrado do

século XX inclúe o texto (Vollard), partitura (Terrasse) e ilustracións (Bonnard) da canción Tatane

“Canción para facer porse vermellos os negros e glorificar o Pai Ubú”; unha versión ampliada desta

canción será publicada polo Colexio de Patafísica en 1992.

5

FORNO :

-‐ Pero, se eu non entendín mal, o rapaz malabar fora guindado na turbina, e

estaba reducido a azucre en pó !

P.U :

-‐ Pois claro que non, mais, para xustificar a nosa xustiza era ampliamente

suficiente que o outro tivese a intención de lanzalo nela, e por outra banda, se o

rapaz malabar non morreu, por causa desta aventura contraeu unha enfermidade

melancólica!

FORNO :

-‐Pai Ubú, non sabedes o que dicides.

P.U. :

-‐Como, señor ? Daquela, se vós sodes tan listo, explicádeme o que quere

dicir o oos !

FORNO :

-‐ É lingua grega ou negra, Pai Ubú ?

P.U. :

-‐ Vós traducide e despois verédelo.

FORNO :

-‐ Oos ? Hai unha palabra grega que lle asemella moito e que quere dicir

« ovo », e tamén temos a partícula os que forma parte de Osteoloxía, tratado dos

osos.

P.U :

-‐Ben sabía eu que erades un burro, señor Doutor ! Eau hausse quere dicir

en negro (se non é en francés) auga sobe ! Mais nunca ha ela chegar á estiaxe da

vosa parvura !

6

FORNO :

-‐Só a vosa pode contemplar todo dende as alturas, Pai Ubú.

P.U :

-‐Oh, deixemos iso, señor, ou ides perecer miserablemente como eses tres

tiburóns que coa nosa afouteza fixemos fuxir !

FORNO :

-‐ Destes caza a tres tiburóns, Pai Ubú ?

P.U. :

-‐ Talmente, señor, nin un menos. E diante de todo o mundo, en plena rúa !

Mais, como non sabedes cousa ningunha, non é preciso dicir que os vosos

coñecementos de mineraloxía non se estenden ata conceber o que é un tiburón ! Si,

meu señor, eu conservei a miña chedrolla2 intacta entre as patas de tres tiburóns

que acorralei correndo por diante deles e virándome cada pouco, seguindo, senón

esta caza de pelo, cando menos o costume do país ; porque alá chámanlle tiburón a

unha candonga negra moi vella !

FORNO ( escandalizado) :

-‐ Oh, Pai Ubú !

P. U. :

-‐Pois si ! É un nome de paxaro. A min elas chamábanme miña baleíña, aínda

que ese diminutivo garimoso fose sen discusión irreverente, ao ser a balea inferior

en dimensión a Nós ; sen o que non diriamos que era un diminutivo, ata o punto de

que, para discernila como animal, tivemos que inventar o microscopio para baleas.

Fóra iso, non están ma as damas esas, son moi axeitadas e moi ben educadas. Con

frecuencia conversabamos dun xeito parecido a este :

-‐ Onde vai vós que vexo eu ? –diciamos Nós.

2 A chedrolla é , por antonomasia, o atributo de Ubú. Na tradución galega conservamos a creación

do orixinal gidouille no que ecoan chepas e androllas. Trátase da representación dos máIs baixos

instintos, proxectados no ventre e baixo ventre. O Colexio de ‘Patafísica estableceu como símbolo

emblemático da chedrolla a espiral intestinal senestróxira de Ubú, xa empregada por Jarry nas súas

ilustracións do Pai Ubú.,

7

A NEGRA e P.U. :

-‐ Á beia aquí vai, poque a testa fai pumpún, máis non pode andá.

-‐ Como testa que fai ?

-‐ Un duído que fai.

-‐ Señoa vós de deputado ou senadó ? -‐ aventurabamos Nós, seducido polas

súas boas maneiras.

-‐ Non, eu de vendedó de manioca, don e café.

-‐ Eu pode í vé vós ?

-‐ Se vós compá podutos das colonías, ven, peo ollo eu non é cadela.

FORNO :

-‐ Pai Ubú, nunca vos tería crido tan galante !

P.U. :

-‐ Vouvos amosar de que ven. (Cachea no peto esquerdo do seu calzón)

Vedes esta botella ? Adiviñade o que é este licor ! É extracto de tangue3 !

FORNO :

-‐ Que abracadabrante bicho é ese ?

P.U. :

-‐Dades visto o bicho ? Arré, é certo ! Non está totalmente disolto no alcol, é o

que eu chamo unha solución sobresaturada. O tangue é un rato, meu señor, un

humilde rato ! Hai dous tipos de ratos : o rato de cidade e o rato do campo.

Atrevédevos a dicir que non somos un gran entomólogo ! O rato do campo é máis

prolífico porque ten máis sitio para criar a súa proxenitura, e é polo que os

naturais do país o comen para teren moitos fillos. Así asimilan as súas cualidades e

poden dicir :

-‐ Meu muller, egue un pouco o teu saia.

-‐ Eu non ten gana.

-‐ Come tangue.

-‐ Pois se tu come tangue tamén, tu vai facé quince viaxes máis !

FORNO :

-‐ Pai Ubú : Non sería máis decente mudar de conversa ?

P.U. :

Como gustedes, señor, vexo que non sodes moi competente nestes asuntos !

3 O tangue é unha caste de ourizo orixinario de Madagascar que se atopa tamén noutras illas máis

pequenas que rodean aquela. É moi apreciado na cociña da rexión

8

Velaí de que xeito creamos os portos nas colonias. De primeiras

habémosvos dicir que os nosos portos están admirablemente mantidos, porque

endexamais funcionan. Non dan outro coidado que o de lles limpar o pó cada

mañá, porque neles non entra nin unha pinga de auga.

FORNO :

-‐ … ?!

P.U. :

-‐ Si, señor, évos así : Cada vez que eu quería construír un porto, a xente

interesada en que o fixese nas súas terras dábame phynanza. Cando eu tiña a

phynanza de todo o mundo (e só nese momento,) eu volvíalle pedir ao goberno a

maior cantidade posible, a maiores daqueloutra . Despois dicíalle á xente que o

goberno só me concedera crédito para un porto. Entón eu mesmo excavaba o

porto nun lugar arredado que non pertencese a ninguén, e se fose necesario lonxe

do mar, pois que non era para poñer barcos senón para poñer a todo o mundo de

acordo !

FORNO :

-‐ Pero, Pai Ubú, así quen se debeu poñer a mal con todo o mundo fostes vós!

P.U. :

-‐ Nadiña ! Convidáronme ás festas todas, e foi todo moi ben, non sendo a

primeira vez porque, para homenaxear aos das colonias, eu puxérame todo

elegante co meu gran uniforme colonial de explorador perfeccionado, a miña

casaca branca e o meu casco de rollas de botellas. Era moi confortable porque a

medianoite facía 40 graos de calor. Mais toda aquela xente, por unha cortesia

recíproca cara á metrópole representada na miña persoa, puxeran o seu vestido

negro e o seu manto de pelica. Tratáronme de malcriado e enchéronme de

puntapés.

FORNO :

-‐ Os negros poñen vestido negro ?

P. U. :

-‐ Poñen, si, señor, pero non se ve, o que ten vantaxes e inconvenientes. Os

negros son pouco visibles pola noite, polo que non puiden poñer en vigor o

regulamento dos ciclistas aplicado a eles : timbre e faro obligatorios. É molesto

porque vos dades croques contra eles, e é agradable porque podedes pisarlles os

9

pés. Os negros de condición baixa, que se distinguen un pouco na escuridade

porque levan chaleques de roupa branca de cor, non se rebotan en absoluto e

dinvos : « Perdón, meu branco ». En troque, os negros chic, vestidos totalmente

de negro, non sodes quen de dalos visto : aparécenvos enriba como unha

cheminea que vos caise na cabeza, esmáganvos as dedas e afúndenvos a chedrolla ;

despois do cal trátanvos de « Poco nego ! ». Para mantelos a raia. Nós optamos por

nos facermos escoltar polo máis negro e a un tempo o máis económico dos negros,

quer dicir a nosa sombra, que tiña a misión de se bater contra deles. Mais Nós

viamonos obrigado a seguir o medio da calzada, senón o tal negro, non menos

indisciplinado que volátil, collería o andante co pretexto de ir xogar ao trompo

coas sombras das farolas e outros negros das rúas. Estes negros invisibles son o

principal inconveniente do país, que por outra banda sería moi delicioso con

algunhas melloras. Está cheo de ríos e de rapaciños negros, cousas as dúas que

permitirían aclimatar e alimentar os crocodilos con poucos gastos ; na illa non os

hai, e é mágoa porque vivirían moi ben, mais na miña próxima viaxe conto con

importar alá, a fin de que se reproduza, unha parella nova, dous machos a poder

ser, a fin de que sexan máis vigorosos.

Pola contra, alá o avestruz é bastante abundante, e estamos estupefacto de

non termos capturado máis do que fixemos, pois observamos exactamente todas

as receitas preconizadas tocante a esta caza nos nosos libros de cociña, e

principalmente a que consiste en esconder a cabeza debaixo dunha pedra.

FORNO :

-‐ Seguro que o que lestes, foi : caza de trufas.

P.-‐U. :

-‐ Silencio, señor! Nada se pasa neste país como vós tedes a candidez de

imaxinar. Así non podiamos endexamais atopar de volta a nosa morada porque

alá, cando alguén se muda de vivenda, leva consigo a placa onde está escrito o

número da súa casa, e se vive na esquina dunha rúa, a placa da súa rúa ou das dúas

rúas. E grazas a ese costume, os números séguense uns aos outros

aproximadamente coa mesma bonita orde que na lotería. E hai rúas que gozan de

tres ou catro números superpostos e outras que están privadas deles. Mais os

negros indicábannos o camiño, porque nós cometeramos a imprudencia de

pintarmos na nosa fachada : « Prohibido botar lixo », e como aos negros o que lles

gusta é desobedecer, acorrían dende todos os recunchos da illa. Lembro un

rapaciño negro que viña de moi lonxe, todos os días, baleirar o ouriñal dunha

señora baixo as fiestras do noso comedor e que nolo amosaba dicindo :

-‐ Vosoutos, olla un pouquiño : eu o nego fai caca maela, meu ama que banca

é fai caca nega.

10

FORNO :

-‐ Como moito, iso probaría que o branco non sería outra cousa senón un

negro ao que reviraran coma unha luva.

P. U. :

-‐ Asombrádesme ao terdes atopado a cousa vós sóíño, señor ! A nosa

conversa préstavos e imos facer algo de vós. Se cadra ides dar bo resultado

substituíndo, revirado segundo o voso sistema, o espécime de escravo negro que

nós omitimos traer, considerando exorbitante o prezo de envío.

(Entrementres, os interlocutores teñen chegado á casa do Pai Ubú. Adiántase a Nai

Ubú. Efusións conxugais, mais –oh, sorpresa !-‐ durante a ausencia do Pai Ubú de cabo da súa

virtuosa esposa, naceu un meniño negro.

O Pai Ubú ponse escarlata e dispónse a zoupar mais a Nai Ubú advírtelle e esclama :)

NAI UBÚ :

-‐ Miserable ! Enganáchesme cunha negra !

11